Την 1η Σεπτεμβρίου 1911 τα νερά του Φαλήρου γέμισαν βάρκες και πλοιάρια. Χιλιάδες Αθηναίοι και Πειραιώτες έσπευσαν να δουν από κοντά το νέο απόκτημα του ελληνικού στόλου: το θωρακισμένο καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ».
Δεν μπορούσαν τότε να γνωρίζουν ότι υποδέχονταν ένα πλοίο που έμελλε να γίνει σύμβολο της ελληνικής ναυτικής ισχύος και να συνδεθεί όσο ελάχιστα πολεμικά πλοία με την ιστορία μιας χώρας.
Η Ελλάδα αναζητούσε ένα ισχυρό πολεμικό πλοίο
Μετά την ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, είχε γίνει σαφές ότι οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις χρειάζονταν ριζικό εκσυγχρονισμό. Ιδιαίτερα το Πολεμικό Ναυτικό έπρεπε να αποκτήσει ένα πλοίο ικανό να ανατρέψει τις ισορροπίες στο Αιγαίο.
Η ευκαιρία παρουσιάστηκε στην Ιταλία. Το πλοίο ναυπηγήθηκε στα ναυπηγεία Orlando στο Λιβόρνο και η ελληνική κυβέρνηση κινήθηκε για την απόκτησή του στα τέλη του 1909, προλαβαίνοντας μάλιστα το ενδιαφέρον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η συνολική τιμή αγοράς έφθασε περίπου τα 24 εκατομμύρια δραχμές.
Καθοριστική ήταν η κληρονομιά του μεγάλου εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ. Από το κληροδότημά του καλύφθηκε περίπου το ένα τρίτο του κόστους, δηλαδή γύρω στα 8 εκατομμύρια δραχμές, και προς τιμήν του το πλοίο ονομάστηκε «Γεώργιος Αβέρωφ».
Ένα από τα ισχυρότερα πλοία της εποχής
Ο «Αβέρωφ» καθελκύστηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1910 και παραδόθηκε στην Ελλάδα στις 15 Μαΐου 1911. Τυπικά δεν ήταν θωρηκτό αλλά θωρακισμένο καταδρομικό, αν και στη συλλογική ελληνική μνήμη έμεινε για πάντα ως «Θωρηκτό Αβέρωφ».
Ήταν ένα εντυπωσιακό πολεμικό σκάφος για τα δεδομένα των αρχών του 20ού αιώνα. Μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου 23-24 κόμβων, ενώ διέθετε βαρύ πυροβολικό και ισχυρή θωράκιση. Το κύριο πυροβολικό του αποτελούσαν τέσσερα πυροβόλα των 234 χιλιοστών, ενώ συμπληρωνόταν από οκτώ πυροβόλα των 190 χιλιοστών και μικρότερα όπλα.
Το πλήρωμά του ανερχόταν σε περίπου 700 άνδρες, αξιωματικούς και ναύτες.
Η άφιξη στο Φάληρο
Πριν φτάσει στην Ελλάδα, το πλοίο ταξίδεψε στη Βρετανία, με αφορμή τις εκδηλώσεις για τη στέψη του βασιλιά Γεωργίου Ε΄.
Την 1η Σεπτεμβρίου 1911 κατέπλευσε τελικά στα φαληρικά νερά.
Η υποδοχή υπήρξε πανηγυρική. Για μια Ελλάδα που μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα είχε βιώσει την ταπείνωση του 1897, ο «Αβέρωφ» αντιπροσώπευε κάτι περισσότερο από ένα νέο πολεμικό πλοίο: ήταν η χειροπιαστή απόδειξη ότι η χώρα μπορούσε να αναδιοργανωθεί και να αποκτήσει ξανά στρατιωτική ισχύ.
Και η μεγάλη στιγμή του δεν θα αργούσε.
Κουντουριώτης και Αβέρωφ: Το δίδυμο που κυριάρχησε στο Αιγαίο
Με την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων το 1912, ο «Αβέρωφ» έγινε η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου υπό τον υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη.
Η ανώτερη ταχύτητά του αποδείχθηκε αποφασιστικό πλεονέκτημα.
Στη ναυμαχία της Έλλης, στις 3 Δεκεμβρίου 1912, ο Κουντουριώτης ύψωσε το περίφημο σήμα «Ζ» – ανεξάρτητη δράση – και αποσπάστηκε με τον «Αβέρωφ» από την υπόλοιπη ελληνική γραμμή, εκμεταλλευόμενος την ταχύτητα του πλοίου για να επιτεθεί στον οθωμανικό στόλο.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, στη ναυμαχία της Λήμνου, στις 5 Ιανουαρίου 1913, η ελληνική υπεροχή επιβεβαιώθηκε.
Ο οθωμανικός στόλος αναγκάστηκε ουσιαστικά να περιοριστεί στα Στενά.
Η κυριαρχία του ελληνικού στόλου στο Αιγαίο επέτρεψε την απελευθέρωση σειράς νησιών και εμπόδισε την Οθωμανική Αυτοκρατορία να μεταφέρει μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις διά θαλάσσης στα μέτωπα των Βαλκανικών Πολέμων.
Ο «Αβέρωφ» είχε μετατραπεί πλέον σε εθνικό θρύλο.
Από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στον Μεσοπόλεμο
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους το πλοίο συνέχισε να υπηρετεί στον ελληνικό στόλο. Πέρασε από επισκευές και εκσυγχρονισμό, ενώ παρέμεινε για δεκαετίες μία από τις σημαντικότερες μονάδες του Πολεμικού Ναυτικού.
Η πορεία του συνδέθηκε αναπόφευκτα και με τις πολιτικές περιπέτειες της χώρας. Μεταξύ άλλων χρησιμοποιήθηκε από τους κινηματίες στο αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα του Μαρτίου 1935.
Το 1941 αρνήθηκε να πεθάνει
Όταν οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, ο «Αβέρωφ» ήταν πλέον ένα γερασμένο πλοίο.
Υπήρξαν σκέψεις ακόμη και να βυθιστεί ώστε να μην πέσει στα χέρια του εχθρού.
Όμως το ιστορικό πλοίο απέπλευσε και κατάφερε να διαφύγει.
Έφθασε στην Αλεξάνδρεια και συνέχισε τον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. Χρησιμοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, σε αποστολές συνοδείας νηοπομπών στον Ινδικό Ωκεανό.
Ήταν ένα από τα εντυπωσιακότερα κεφάλαια της ιστορίας του: ένα πολεμικό πλοίο που είχε πρωταγωνιστήσει το 1912 εξακολουθούσε να υπηρετεί σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα.
Η επιστροφή της ελεύθερης ελληνικής κυβέρνησης
Το φθινόπωρο του 1944 ο «Αβέρωφ» είχε την τιμή να συνδεθεί και με την Απελευθέρωση.
Στις 17 Οκτωβρίου 1944 μετέφερε στον Πειραιά την ελληνική κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου, η οποία επέστρεφε στην ελεύθερη πλέον Ελλάδα.
Τον Μάιο του 1945 ταξίδεψε επίσης στη Ρόδο, μεταφέροντας το μήνυμα για την επερχόμενη ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα.
Από πολεμικό πλοίο σε ζωντανό μουσείο
Το 1952 ο «Αβέρωφ» παροπλίστηκε έπειτα από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες υπηρεσίας.
Όμως δεν οδηγήθηκε στα διαλυτήρια, όπως συνέβη με τόσα ιστορικά πολεμικά πλοία.
Διασώθηκε, αποκαταστάθηκε και σήμερα βρίσκεται στο Παλαιό Φάληρο, αποτελώντας πλωτό μουσείο και ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα πολεμικά πλοία των αρχών του 20ού αιώνα.
Πάνω απ’ όλα, όμως, παραμένει ένα σύμβολο.
Ο «Αβέρωφ» δεν είναι απλώς ένα ιστορικό πλοίο. Είναι το πολεμικό σκάφος που συνδέθηκε με τον Κουντουριώτη, τις νίκες της Έλλης και της Λήμνου, την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο, δύο Παγκοσμίους Πολέμους και τελικά την επιστροφή της ελεύθερης κυβέρνησης στην Αθήνα.
Και γι’ αυτό, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την ημέρα που εμφανίστηκε στα νερά του Φαλήρου, εξακολουθεί να θεωρείται δικαίως το πλοίο-θρύλος του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.
