Λίγο πριν από τις Πανελλαδικές, χιλιάδες μαθητές και μαθήτριες ζουν την πιο φορτισμένη περίοδο της σχολικής τους ζωής. Όμως η επιτυχία δεν είναι μόνο θέμα αποστήθισης, ούτε κρίνεται από ένα τελευταίο ξενύχτι πάνω από τα βιβλία. Είναι αποτέλεσμα συστηματικής προετοιμασίας, σωστής ψυχολογίας, οικογενειακής στήριξης, ρεαλιστικών προσδοκιών και ας το πούμε καθαρά, μιας εκπαιδευτικής πραγματικότητας που συχνά μεταφέρει μεγάλο βάρος στις πλάτες των γονιών.
Οι Πανελλαδικές έχουν σχεδόν μυθοποιηθεί στην ελληνική οικογένεια. Κάθε Μάιο και Ιούνιο, το σπίτι αλλάζει ρυθμό, οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από τα μαθήματα, τα κινητά μπαίνουν –θεωρητικά– στην άκρη, οι έξοδοι περιορίζονται, οι γονείς μετρούν ώρες, βαθμούς, πιθανότητες, μόρια. Και τα παιδιά; Τα παιδιά συχνά νιώθουν ότι δεν δίνουν απλώς εξετάσεις. Νιώθουν ότι δίνουν εξετάσεις για την αξία τους. Αυτό είναι ίσως το πρώτο πράγμα που πρέπει να αλλάξει.
Οι Πανελλαδικές είναι σημαντικές. Δεν είναι όμως η ζωή ολόκληρη. Είναι ένας σταθμός, όχι η τελική ετυμηγορία για το ποιος αξίζει, ποιος μπορεί, ποιος θα πετύχει. Ένα παιδί μπορεί να γράψει καλά και να ανοίξει έναν δρόμο. Μπορεί να μην γράψει όσο περίμενε και να βρει έναν άλλο. Μπορεί να περάσει στη δεύτερη ή τρίτη επιλογή του και τελικά να ανακαλύψει εκεί τον εαυτό του. Μπορεί να ξαναπροσπαθήσει. Μπορεί να ακολουθήσει τεχνική εκπαίδευση, ιδιωτικές σπουδές, εργασία, εξωτερικό, νέες δεξιότητες. Η ζωή δεν είναι ένα μηχανογραφικό.
Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι η προσπάθεια δεν μετρά. Μετράει πολύ. Αλλά μετράει ως προσπάθεια, όχι ως απόδειξη αγάπης προς τους γονείς, ούτε ως πιστοποιητικό προσωπικής αξίας.
Το πρώτο «μυστικό» είναι η προετοιμασία που έχει γίνει εγκαίρως. Κανένα παιδί δεν σώζεται την τελευταία εβδομάδα από έναν πανικόβλητο μαραθώνιο διαβάσματος. Η επιτυχία χτίζεται μήνες πριν, με πρόγραμμα, επαναλήψεις, διαγωνίσματα, διορθώσεις λαθών, εξοικείωση με τον χρόνο και κυρίως μεθοδικότητα. Το σχολείο θα έπρεπε να είναι ο βασικός πυλώνας αυτής της προετοιμασίας. Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
Διότι στην Ελλάδα γνωρίζουμε όλοι κάτι που σπάνια λέγεται με την ένταση που του αξίζει: πολλοί μαθητές δεν στηρίζονται μόνο στο σχολείο. Στηρίζονται σε φροντιστήρια, ιδιαίτερα μαθήματα ή συνδυασμό των δύο. Αυτό σημαίνει κόστος. Και το κόστος αυτό δεν είναι αμελητέο.
Για μια οικογένεια, η προετοιμασία της Γ’ Λυκείου μπορεί να γίνει μια σοβαρή οικονομική πίεση. Ενδεικτικά, πλήρη προγράμματα φροντιστηριακής προετοιμασίας για την Γ’ Λυκείου κινούνται συχνά σε αρκετές εκατοντάδες ευρώ τον μήνα, ενώ τα ιδιαίτερα μαθήματα μπορούν να ανεβάσουν ακόμη περισσότερο τον λογαριασμό, ανάλογα με την πόλη, το μάθημα, τον καθηγητή και τις ώρες. Αν η προετοιμασία ξεκινήσει από τη Β’ Λυκείου, το συνολικό ποσό μπορεί να φτάσει σε επίπεδα που για πολλές οικογένειες ισοδυναμούν με έναν δεύτερο μισθό ή με σοβαρές περικοπές σε άλλες ανάγκες.
Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε όταν μιλάμε για «ίσες ευκαιρίες». Δεν ξεκινούν όλα τα παιδιά από την ίδια αφετηρία. Άλλο παιδί έχει δικό του δωμάτιο, ησυχία, καθηγητές, τάμπλετ, σημειώσεις, ιδιαίτερα και γονείς που μπορούν να πληρώσουν. Άλλο παιδί διαβάζει στο σαλόνι, με θόρυβο, άγχος, οικονομική ανασφάλεια και γονείς που παλεύουν να καλύψουν τα βασικά. Η προσπάθεια όλων αυτών των παιδιών αξίζει σεβασμό. Και η Πολιτεία οφείλει να βλέπει πίσω από τους βαθμούς τις ανισότητες που προηγούνται των εξετάσεων.
Το δεύτερο «μυστικό» είναι το ήρεμο οικογενειακό περιβάλλον. Οι γονείς συχνά πιστεύουν ότι βοηθούν όταν ρωτούν κάθε λίγο «διάβασες;», «πόσο έγραψες στο τεστ;», «τι έκανε ο συμμαθητής σου;», «μήπως να κάνεις άλλο ένα μάθημα;». Όμως άλλο ενδιαφέρον και άλλο ασφυξία. Το παιδί που ετοιμάζεται για Πανελλαδικές χρειάζεται σταθερότητα, όχι καθημερινό ανακριτικό δελτίο.
Χρειάζεται ένα σπίτι που να μην του φορτώνει επιπλέον ενοχές. Ένα σπίτι που να του λέει: «Κάνε την προσπάθειά σου και είμαστε δίπλα σου». Όχι: «Αν δεν περάσεις, καταστράφηκες». Όχι: «Τόσα πληρώσαμε, κοίτα να τα καταφέρεις». Όχι: «Μην μας απογοητεύσεις». Αυτές οι φράσεις μπορεί να λέγονται πάνω στην αγωνία, αλλά στα αυτιά ενός παιδιού ακούγονται σαν απειλή.
Το τρίτο «μυστικό» είναι η ψυχολογική ενίσχυση. Τα παιδιά δεν χρειάζονται μόνο διορθώσεις στα γραπτά τους. Χρειάζονται και επιβράβευση για την προσπάθεια. Χρειάζονται να ακούσουν ότι η συνέπεια μετράει, ότι το να σηκώνονται κάθε πρωί και να προσπαθούν μετράει, ότι το να ξαναπιάνουν ένα δύσκολο κεφάλαιο μετράει, ότι το να αντέχουν την πίεση μετράει.
Η επιβράβευση δεν είναι χάιδεμα. Είναι καύσιμο. Ένας μαθητής που αισθάνεται ότι τον βλέπουν μόνο μέσα από το αποτέλεσμα, φοβάται περισσότερο. Ένας μαθητής που αισθάνεται ότι αναγνωρίζεται η προσπάθειά του, μπορεί να σταθεί πιο σταθερά την ώρα της εξέτασης.
Το τέταρτο «μυστικό» είναι ο περιορισμός, όχι η εξαφάνιση των εξωσχολικών δραστηριοτήτων. Για ένα διάστημα, είναι λογικό το πρόγραμμα να αλλάξει. Λιγότερες έξοδοι, λιγότερα social media, λιγότερες δραστηριότητες που κουράζουν ή αποσπούν. Όχι όμως πλήρης απομόνωση. Το παιδί δεν είναι μηχανή παραγωγής μορίων. Χρειάζεται μικρά διαλείμματα, λίγο περπάτημα, λίγη μουσική, έναν φίλο, έναν καφέ, μια ανάσα.
Το πέμπτο «μυστικό» είναι ο ύπνος. Ακούγεται απλό, αλλά συχνά υποτιμάται. Τα ξενύχτια της τελευταίας στιγμής μπορεί να δίνουν την ψευδαίσθηση ότι «κερδίζεται χρόνος», στην πραγματικότητα όμως κλέβουν καθαρό μυαλό. Ένας κουρασμένος μαθητής κάνει λάθη που δεν θα έκανε. Μπερδεύει εκφωνήσεις, ξεχνά βήματα, αγχώνεται πιο εύκολα. Η σωστή επανάληψη χρειάζεται ξεκούραστο εγκέφαλο.
Το έκτο «μυστικό» είναι η στρατηγική στο διάβασμα. Όχι όλα μαζί, όχι χωρίς πρόγραμμα, όχι με την ψευδαίσθηση ότι η ποσότητα ισοδυναμεί πάντα με ποιότητα. Καλύτερα δύο καλά οργανωμένες ώρες με συγκέντρωση, παρά πέντε ώρες με κινητό, άγχος και διαρκείς διακοπές. Οι επαναλήψεις πρέπει να έχουν στόχο: σήμερα αυτό το κεφάλαιο, αύριο αυτές οι ασκήσεις, μεθαύριο παλιά θέματα, μετά διόρθωση στα λάθη.
Το έβδομο «μυστικό» είναι να μη χαθεί η ψυχραιμία από τις φήμες. Κάθε χρόνο κυκλοφορούν «σίγουρα θέματα», «SOS», «πληροφορίες», «προβλέψεις». Τις περισσότερες φορές περισσότερο μπερδεύουν παρά βοηθούν. Ο μαθητής δεν πρέπει να κυνηγά φαντάσματα. Πρέπει να στηριχθεί σε όσα έχει δουλέψει, στους καθηγητές του, στο πρόγραμμα και στη δική του συγκρότηση.
Το όγδοο «μυστικό» είναι η προετοιμασία της προηγούμενης ημέρας. Ταυτότητα ή διαβατήριο, δελτίο εξεταζόμενου, στυλό, νερό, ρολόι αν επιτρέπεται, ό,τι προβλέπεται για το μάθημα. Όσο πιο λίγα αφήνονται για το πρωί, τόσο λιγότερο άγχος δημιουργείται. Η ημέρα της εξέτασης δεν είναι η στιγμή για πανικόβλητες αναζητήσεις μέσα στο σπίτι.
Το ένατο «μυστικό» είναι η διαχείριση χρόνου μέσα στην αίθουσα. Πρώτα προσεκτική ανάγνωση. Μετά ιεράρχηση. Δεν κολλάμε υπερβολικά σε ένα ερώτημα που μας μπλοκάρει. Προχωράμε, κερδίζουμε μονάδες από εκεί που μπορούμε, επιστρέφουμε αργότερα. Στις Πανελλαδικές δεν γράφει πάντα καλύτερα όποιος ξέρει περισσότερα, αλλά συχνά όποιος διαχειρίζεται καλύτερα αυτό που ξέρει.
Το δέκατο «μυστικό» είναι η αποδοχή του δύσκολου θέματος. Αν ένα θέμα φαίνεται δύσκολο, πιθανότατα είναι δύσκολο για πολλούς. Δεν χρειάζεται πανικός. Χρειάζεται ψυχραιμία και προσπάθεια για κάθε μόριο. Ακόμη και μια μερική απάντηση, ένα σωστό βήμα, μια σωστή σκέψη μπορεί να έχει αξία.
Το ενδέκατο «μυστικό» είναι η στάση των γονιών μετά από κάθε εξέταση. Το παιδί που βγαίνει από το εξεταστικό κέντρο δεν χρειάζεται ανάκριση στην πύλη. Δεν χρειάζεται να ακούσει αμέσως «τι έγραψες;», «πόσο πιάνεις;», «γιατί δεν το θυμήθηκες;». Χρειάζεται νερό, ηρεμία, μια αγκαλιά, λίγο χρόνο. Η ανάλυση μπορεί να γίνει αργότερα – και με μέτρο. Γιατί υπάρχει και το επόμενο μάθημα.
Το δωδέκατο και σημαντικότερο «μυστικό» είναι να θυμόμαστε ποιος είναι ο πραγματικός στόχος. Δεν είναι να βγει το παιδί από αυτή τη διαδικασία διαλυμένο. Δεν είναι να περάσει κάπου με οποιοδήποτε ψυχικό κόστος. Δεν είναι να αποδείξει σε συγγενείς, γείτονες και γνωστούς ότι «τα κατάφερε». Ο στόχος είναι να δώσει τον καλύτερο εαυτό του, με αξιοπρέπεια, στήριξη και καθαρό μυαλό.
Και αν πετύχει; Να χαρεί. Να νιώσει περηφάνια. Να ξέρει ότι η προσπάθεια απέδωσε.
Και αν δεν πετύχει; Να ξέρει ότι δεν τελείωσε τίποτα. Ότι δεν είναι άχρηστο. Ότι δεν απογοήτευσε κανέναν που το αγαπά πραγματικά. Ότι η αξία του δεν χωρά σε μια βαθμολογία. Ότι υπάρχουν δρόμοι που ανοίγουν αργότερα, ευκαιρίες που δεν φαίνονται από την αρχή, ζωές που χτίστηκαν μετά από μια αποτυχία και όχι παρά την αποτυχία.
Οι Πανελλαδικές είναι μια μεγάλη μάχη. Αλλά δεν πρέπει να γίνονται πόλεμος μέσα στο σπίτι. Τα παιδιά χρειάζονται πρόγραμμα, ναι. Χρειάζονται διάβασμα, ναι. Χρειάζονται καθηγητές, στήριξη, επαναλήψεις, συγκέντρωση. Αλλά πάνω απ’ όλα χρειάζονται να αισθάνονται ότι, όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, θα επιστρέψουν σε ένα σπίτι όπου δεν θα τα περιμένει η καταδίκη, αλλά η αγάπη.
Και αυτό, τελικά, ίσως είναι το πιο μεγάλο μυστικό επιτυχίας.
