Σχεδόν κάθε φορά που συναντώ έναν νέο κηδεμόνα σκύλου, στην προσπάθειά μου να του εξηγήσω ορισμένες από τις συμπεριφορές του τετράποδου φίλου του, καταλήγω να αναφέρομαι στο περίφημο πείραμα του Παβλόφ. Και αυτό γιατί πιστεύω πως, για να εκπαιδεύσουμε σωστά έναν σκύλο, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε πώς μαθαίνει και πώς αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του.
Πολλές φορές εστιάζουμε αποκλειστικά σε αυτό που κάνει ένας σκύλος, χωρίς να αναρωτιόμαστε τι έχει προηγηθεί και ποιες εμπειρίες μπορεί να έχουν διαμορφώσει την αντίδρασή του. Ένας φόβος, ένας ενθουσιασμός ή μια φαινομενικά ανεξήγητη αντίδραση μπορεί να είναι αποτέλεσμα συσχετίσεων που δημιουργήθηκαν χωρίς καν να το αντιληφθούμε.
Αυτό ακριβώς είναι που βρίσκω τόσο συναρπαστικό στο έργο του Παβλόφ. Μας βοηθά να κοιτάξουμε πέρα από την εξωτερική συμπεριφορά και να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο ο σκύλος μαθαίνει από το περιβάλλον του.
Ιστορική αναδρομή
Η προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο οι οργανισμοί αντιδρούν στα ερεθίσματα του περιβάλλοντός απασχολεί τους επιστήμονες και τους φιλοσόφους εδώ και αιώνες. Ήδη από την αρχαιότητα, ο Αριστοτέλης είχε ασχοληθεί με τις αισθήσεις, την κίνηση και τις ακούσιες αντιδράσεις των ζωντανών οργανισμών. Αρκετούς αιώνες αργότερα, ο Γάλλος φιλόσοφος Ρενέ Ντεκάρτ υποστήριξε ότι ορισμένες αντιδράσεις πραγματοποιούνται αυτόματα, χωρίς να απαιτείται συνειδητή απόφαση. Τον 18ο αιώνα, ο Σκωτσέζος φυσιολόγος Robert Whytt ανέδειξε πειραματικά τον ρόλο των νωτιαίων αντανακλαστικών απο αποκεφαλισμένα βατράχια, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα ο Charles Sherrington συνέβαλε καθοριστικά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το νευρικό σύστημα συντονίζει τα αντανακλαστικά. Μέσα σε αυτή την επιστημονική εξέλιξη εμφανίστηκε ο Ρώσος φυσιολόγος Ιβάν Παβλόφ, του οποίου οι έρευνες άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη μάθηση.
Η τυχαία ανακάλυψη του Παβλόφ
Αυτό που πολλοί ενδεχομένως δεν γνωρίζουν είναι ότι ο Παβλόφ δεν ξεκίνησε τις έρευνές του με σκοπό να μελετήσει τη μάθηση ή την εκπαίδευση σκύλων. Το αρχικό του ενδιαφέρον επικεντρωνόταν στη φυσιολογία της πέψης, ένα ερευνητικό έργο για το οποίο τιμήθηκε με το Νόμπελ Ιατρικής το 1904. Κατά τη διάρκεια των πειραμάτων του παρατήρησε κάτι απροσδόκητο. Οι σκύλοι άρχιζαν να εκκρίνουν σάλιο προτού ακόμη η τροφή φτάσει στο στόμα τους. Η παρουσία του ανθρώπου που τους τάιζε ή άλλα ερεθίσματα που είχαν προηγουμένως συνδεθεί με την τροφή ήταν αρκετά για να προκαλέσουν αυτή την αντίδραση.
Η παρατήρηση αυτή οδήγησε τον Παβλόφ και την ομάδα του στη συστηματική μελέτη ενός φαινομένου που σήμερα γνωρίζουμε ως κλασική εξαρτημένη μάθηση. Η τροφή αποτελεί ένα ανεξάρτητο ερέθισμα, καθώς προκαλεί φυσιολογικά σιελόρροια, μια ανεξάρτητη αντανακλαστική αντίδραση. Ο Παβλόφ διαπίστωσε ότι εάν ένα αρχικά ουδέτερο ερέθισμα, όπως ο ήχος ενός μετρονόμου, προηγείται επανειλημμένα της παρουσίασης τροφής, μπορεί τελικά να προκαλέσει σιελόρροια ακόμη και όταν η τροφή απουσιάζει. Ο ήχος έχει πλέον μετατραπεί σε εξαρτημένο ερέθισμα και η σιελόρροια που προκαλεί ονομάζεται εξαρτημένη αντανακλαστική αντίδραση. Με άλλα λόγια, ο οργανισμός έχει μάθει ότι ένα γεγονός προβλέπει την εμφάνιση ενός άλλου.
Πώς μας βοηθά αυτή η ανακάλυψη στην εκπαίδευση σκύλων;
Η σημαντικότερη συνεισφορά του Παβλόφ ήταν ότι απέδειξε πως οι οργανισμοί μπορούν να μαθαίνουν συσχετίσεις μεταξύ ερεθισμάτων, χωρίς να χρειάζεται να εκτελέσουν κάποια συγκεκριμένη συμπεριφορά για να λάβουν ανταμοιβή. Στην καθημερινότητα, ο σκύλος συνδέει διαρκώς γεγονότα και καταστάσεις με ευχάριστες ή δυσάρεστες εμπειρίες. Μπορεί να ενθουσιάζεται όταν βλέπει το λουρί, επειδή προβλέπει τη βόλτα, ή να φοβάται την είσοδο ενός κτηνιατρείου επειδή την έχει συνδέσει με δυσάρεστες διαδικασίες.
Αυτή η γνώση αποτελεί θεμέλιο της σύγχρονης εκπαίδευσης. Μέσω της αντεξάρτησης, επιδιώκουμε να δημιουργήσουμε νέες συσχετίσεις και να τροποποιήσουμε τις μαθημένες συναισθηματικές αντιδράσεις του σκύλου. Παράλληλα, με τη συστηματική απευαισθητοποίηση, παρουσιάζουμε σταδιακά ένα ερέθισμα σε ένταση που δεν προκαλεί υπερβολικό φόβο, επιτρέποντας στον οργανισμό να αποκτήσει διαφορετικές εμπειρίες.
Για παράδειγμα, ένας σκύλος που φοβάται άλλους σκύλους μπορεί να μάθει σταδιακά να συνδέει την παρουσία τους με ευχάριστα γεγονότα, όπως μια ιδιαίτερα επιθυμητή τροφή. Αντίστοιχα, ένας σκύλος που φοβάται δυνατούς ήχους μπορεί να εξοικειωθεί προοδευτικά με αυτούς μέσα από κατάλληλα σχεδιασμένες συνεδρίες.
Τρεις πρακτικές συμβουλές για την καθημερινότητα
1. Δημιουργήστε θετικές συσχετίσεις. Όταν ο σκύλος σας συναντά κάτι καινούριο, όπως έναν άνθρωπο, έναν άλλο σκύλο ή έναν άγνωστο ήχο, συνδυάστε την παρουσία του με κάτι ευχάριστο, όπως μια ιδιαίτερα επιθυμητή λιχουδιά, σε συνθήκες όπου αισθάνεται ασφαλής. Έτσι, το αρχικά ουδέτερο ερέθισμα μπορεί σταδιακά να αποκτήσει θετική συναισθηματική σημασία.
2. Μην τον πιέζετε να αντιμετωπίσει τους φόβους του. Εάν φοβάται κάτι, αυξήστε την απόσταση ή μειώστε την ένταση του ερεθίσματος. Μέσω της συστηματικής απευαισθητοποίησης και της αντεξάρτησης μπορούμε να βοηθήσουμε τον σκύλο να αναπτύξει διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις, χωρίς να τον εκθέτουμε σε καταστάσεις που τον κατακλύζουν.
3. Προσέξτε τι μαθαίνει χωρίς να το επιδιώκετε. Ο σκύλος δημιουργεί συσχετίσεις συνεχώς, ακόμη και όταν δεν τον εκπαιδεύετε. Εάν, για παράδειγμα, κάθε φορά που εμφανίζεται το λουρί ακολουθεί μια ευχάριστη βόλτα, η εμφάνισή του μπορεί να προκαλεί ενθουσιασμό. Αντίθετα, επαναλαμβανόμενες δυσάρεστες εμπειρίες μπορούν να δημιουργήσουν αρνητικές συσχετίσεις.
Το σημαντικότερο δίδαγμα του Παβλόφ είναι ότι η εκπαίδευση δεν αφορά αποκλειστικά τις συμπεριφορές που μπορούμε να παρατηρήσουμε. Αφορά και τις συσχετίσεις που δημιουργεί ο σκύλος με το περιβάλλον του. Γιατί ο σκύλος δεν μαθαίνει μόνο τι να κάνει όπως έχουμε πει και σε προηγούμενο άρθρο, αλλα και πώς να αισθάνεται απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω του.
Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλές εκπαίδευσης και καθοδήγηση για τον δικό σου σκύλο, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου μέσω Facebook, Instagram στη σελίδα Success Dog Coaching.
Professional Dog Trainer – Agility Instructor -Agility Athlete – Agility Judge.
Για περισσότερες πληροφορίες, συμβουλές εκπαίδευσης και καθοδήγηση για τον δικό σου σκύλο, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου στο Facebook και στο Instagram και στη σελίδα Success Dog Coaching.
