Δεν ήταν απλώς η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Σορβόννης. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε μια Ελληνίδα που κινήθηκε με φυσικότητα στον πυρήνα της ευρωπαϊκής εξουσίας και της διεθνούς διανόησης, χωρίς ποτέ να γίνει μέρος της εξουσίας.
Η διαδρομή της δεν γράφτηκε μόνο σε αμφιθέατρα και επιστημονικά συγγράμματα. Γράφτηκε μέσα από σχέσεις: με πολιτικούς που σημάδεψαν τη μεταπολεμική Ευρώπη, με καλλιτέχνες που διαμόρφωσαν τον ελληνικό πολιτισμό, με διανοούμενους που επαναπροσδιόρισαν την έννοια της Ιστορίας.
Ο Καραμανλής στο Παρίσι και μια σχέση εμπιστοσύνης
Στα χρόνια της πολιτικής αυτοεξορίας του Κωνσταντίνου Καραμανλή (1963–1974), το Παρίσι δεν ήταν απλώς τόπος παραμονής. Ήταν εργαστήριο ιδεών.
Η Αρβελέρ, ήδη ενταγμένη στον γαλλικό ακαδημαϊκό κόσμο, αποτέλεσε πρόσωπο εμπιστοσύνης για τον μελλοντικό Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Οι συζητήσεις τους — σύμφωνα με δημόσιες αναφορές— άγγιζαν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, τη θέση της Ελλάδας στη Δύση και το μέλλον της δημοκρατίας.
Δεν επρόκειτο για πολιτική σύμπλευση. Επρόκειτο για διάλογο. Η ίδια παρέμενε διανοούμενη, όχι κομματικό στέλεχος, αν και βαθύτατα Αριστερή. (Σ.Σ.: Κάτι που επίσης αποδεικνύει ότι ο Κωσταντίνος Καραμανλής επιστρέφοντας το 1974 στην Ελλάδα δεν είχε ταμπού για την Αριστερά. Και αυτό από προσωπικές μου συζητήσεις μαζί του. Πολλές και σημαντικές). Και ίσως αυτό να ήταν το στοιχείο που της επέτρεψε να διατηρήσει τη σχέση τους ζωντανή και μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.
Μιτεράν και Σορβόννη: Η θεσμική ισχύς μιας Ελληνίδας
Όταν η Αρβελέρ έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Σορβόννης, η συμβολική της δύναμη ξεπέρασε τα πανεπιστημιακά όρια.
Με τον Φρανσουά Μιτεράν, Πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας (1981–1995), οι επαφές είχαν θεσμικό χαρακτήρα αλλά και αμοιβαίο σεβασμό. Η Σορβόννη ήταν — και παραμένει — σύμβολο της γαλλικής πνευματικής ταυτότητας. Η παρουσία μιας Ελληνίδας στην κορυφή της δεν ήταν απλώς τιμητική· ήταν πολιτισμικό μήνυμα.
Η Αρβελέρ λειτούργησε ως γέφυρα Ελλάδας–Γαλλίας. Ως φωνή που συνέδεε τη βυζαντινή κληρονομιά με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιδέα. Σε έναν χώρο όπου η πολιτική και ο πολιτισμός διασταυρώνονται, η επιρροή της ήταν αθόρυβη αλλά ουσιαστική.
Η ελληνική πολιτική σκηνή και ο ρόλος της ως συνομιλήτριας
Στην Ελλάδα, η σχέση της με κορυφαίους πολιτικούς δεν περιορίστηκε σε δημόσιες χειραψίες.
Με τον Ανδρέα Παπανδρέου οι συζητήσεις περιστρέφονταν γύρω από την παιδεία, τον ρόλο των πανεπιστημίων και την πολιτιστική διπλωματία. Η διεθνής της εμπειρία προσέδιδε βαρύτητα στον λόγο της.
Με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, η επικοινωνία εστίαζε στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας και στη διεθνή παρουσία της Ελλάδας. Η Αρβελέρ ήταν ένα πρόσωπο που μπορούσε να ανοίγει πνευματικούς διαύλους σε ευρωπαϊκά κέντρα αποφάσεων.
Με τη Μελίνα Μερκούρη, η σύνδεση ήταν πολιτιστική και βαθιά συμβολική. Δύο γυναίκες με διεθνή ακτινοβολία, συναντήθηκαν στον κοινό στόχο της ανάδειξης του ελληνικού πολιτισμού. Η διεκδίκηση των Γλυπτών του Παρθενώνα και η ιδέα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης δημιούργησαν ένα πεδίο κοινής δράσης και αντίληψης.
Στον ευρωπαϊκό πνευματικό χάρτη
Η Αρβελέρ δεν ήταν απλώς Ελληνίδα πανεπιστημιακός στη Γαλλία. Ήταν μέρος του ίδιου πνευματικού οικοσυστήματος με κορυφαίους ιστορικούς όπως ο Ζακ Λε Γκοφ, εκπρόσωπο της σχολής των Annales.
Οι διάλογοί τους για τον Μεσαίωνα, το Βυζάντιο και τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας κατέδειξαν ότι η ελληνική επιστημονική σκέψη μπορούσε να σταθεί ισότιμα στον διεθνή χώρο.
Η Σιμόν ντε Μποβουάρ και το Παρίσι της μεταπολεμικής διανόησης
Κι έπειτα υπάρχει το Παρίσι της μεταπολεμικής εποχής: το Παρίσι που δεν ήταν απλώς πόλη, αλλά ιδέα. Εκεί όπου η σκέψη γινόταν κίνημα και οι συζητήσεις διαμόρφωναν πολιτισμό.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Αρβελέρ κινήθηκε σε κύκλους όπου δέσποζαν μορφές όπως η Σιμόν ντε Μποβουάρ. Η σχέση τους δεν χρειάζεται να ιδωθεί ως «κλειστή» προσωπική φιλία για να έχει σημασία. Σημασία έχει το πλαίσιο: ότι μια Ελληνίδα επιστήμονας βρισκόταν στον ίδιο χάρτη συναντήσεων, ιδεών και δημόσιου λόγου με τους πρωταγωνιστές της γαλλικής διανόησης.
Η παρουσία της δίπλα σε τέτοιες μορφές επιβεβαιώνει κάτι απλό αλλά κρίσιμο: ότι η Αρβελέρ δεν ήταν «επισκέπτρια» της εποχής της, ήταν ενεργό κομμάτι της.
Ο Ζακ Λε Γκοφ της σχολής των Annales
Με τον Ζακ Λε Γκοφ, έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς του Μεσαίωνα και κορυφαίο εκπρόσωπο της σχολής των Annales, η σχέση ήταν καθαρά επιστημονική, αλλά βαθιά.
Οι δύο ιστορικοί ανήκαν στον ίδιο ευρωπαϊκό πνευματικό χάρτη. Συμμετείχαν σε συνέδρια, επιστημονικούς διαλόγους και δημόσιες παρεμβάσεις για τον ρόλο της μεσαιωνικής και βυζαντινής κληρονομιάς στη διαμόρφωση της Ευρώπης.
Η Αρβελέρ δεν ήταν απλώς μια Ελληνίδα ακαδημαϊκός στο Παρίσι. Ήταν συνομιλήτρια ισότιμη με κορυφαίους διανοητές της εποχής της και αυτό αποτυπώνεται και στη σχέση της με τον Λε Γκοφ.
Ο έρωτας που δεν ειπώθηκε
Και πριν από όλα αυτά, υπήρχε η Αθήνα της δεκαετίας του ’40.
Ο Μάνος Χατζιδάκις και η νεαρή τότε Ελένη Γλύκατζη μοιράστηκαν μια βαθιά πνευματική σύνδεση. Σύμφωνα με αφηγήσεις που αποκαλύφθηκαν χρόνια αργότερα, ο συνθέτης έτρεφε ερωτικά συναισθήματα για εκείνη — συναισθήματα που δεν εκφράστηκαν τότε.
Ίσως γιατί κάποιες σχέσεις δεν χρειάζονται εξομολογήσεις για να υπάρξουν. Υπάρχουν ως μνήμη. Ως πιθανότητα. Ως ιστορία που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
Μια ζωή δίπλα στην Ιστορία — όχι κάτω από αυτήν
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η Αριστερή που ξεκίνησε από την ΕΠΟΝ, δεν πολιτεύτηκε. Δεν διεκδίκησε αξιώματα. Δεν εντάχθηκε σε μηχανισμούς. Κι όμως, υπήρξε παρούσα εκεί όπου η Ιστορία γραφόταν.
Δίπλα σε ηγέτες. Δίπλα σε διανοούμενους. Δίπλα σε καλλιτέχνες.
Πάντα όμως με την ταυτότητα της ανεξάρτητης διανοούμενης.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο σπάνια μορφή επιρροής: να συνομιλείς με την εξουσία χωρίς να της ανήκεις.
