Σε δημόσια διαβούλευση βρίσκεται ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ένα εκτεταμένο νομοθέτημα που επιχειρεί να συγκεντρώσει, να απλοποιήσει και να εκσυγχρονίσει το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας δήμων και περιφερειών. Στο επίκεντρο βρίσκονται η κατάργηση του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές, η εισαγωγή ψηφιακών εργαλείων συμμετοχής και η ενίσχυση της διαφάνειας στη διοίκηση και στα οικονομικά των ΟΤΑ. Ο Κώδικας έχει τεθεί σε δημόσια διαβούλευση έως τις 4 Ιουνίου 2026, ενώ, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί, περιλαμβάνει 761 άρθρα και ενσωματώνει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες διατάξεις.
Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία δήμοι και περιφέρειες καλούνται να λειτουργήσουν σε ένα πιο σύνθετο διοικητικό περιβάλλον, με αυξημένες απαιτήσεις από τους πολίτες, μεγαλύτερη ανάγκη για λογοδοσία και ταχύτερη παροχή υπηρεσιών.
Η βασική φιλοσοφία του νομοθετήματος είναι η μετάβαση από ένα κατακερματισμένο και συχνά δυσνόητο πλαίσιο σε έναν ενιαίο κώδικα κανόνων, που θα αφορά τόσο τους δήμους όσο και τις περιφέρειες. Δεκαπέντε χρόνια μετά τη θεσμοθέτηση των αιρετών περιφερειών, το υπουργείο Εσωτερικών επιχειρεί να κλείσει εκκρεμότητες που είχαν δημιουργήσει ασάφειες, επικαλύψεις και συγκρούσεις αρμοδιοτήτων.
Η πιο πολιτικά ηχηρή αλλαγή είναι η κατάργηση του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές. Η πρόβλεψη αυτή αλλάζει τον τρόπο εκλογής των δημοτικών και περιφερειακών αρχών και συνδέεται με τη δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα, παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου. Παράλληλα, εισάγεται η θεσμοθέτηση συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και συγκεκριμένες εγγυήσεις για τη διαδικασία.
Σημαντικό βάρος δίνεται και στη συμμετοχή των πολιτών. Ο νέος Κώδικας προβλέπει εργαλεία που μπορούν να φέρουν τους δημότες πιο κοντά στις αποφάσεις που αφορούν την καθημερινότητά τους: από δημοτικά δημοψηφίσματα έως αναβαθμισμένα συμβούλια νέων, με σαφείς κανόνες εκλογής και ηλεκτρονικές διαδικασίες. Η λογική είναι ότι η αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην εκλογική διαδικασία ανά πενταετία, αλλά οφείλει να δημιουργεί σταθερούς διαύλους διαβούλευσης και συμμετοχής.
Παράλληλα, η διαφάνεια και η λογοδοσία αναδεικνύονται σε κεντρικούς άξονες. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης αποφάσεων, η αξιοποίηση ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου επιχειρούν να περιορίσουν τις «γκρίζες ζώνες» στη λειτουργία των ΟΤΑ. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η οικονομική διαχείριση, καθώς το νέο πλαίσιο στοχεύει να καταστήσει πιο καθαρό και ελέγξιμο τον τρόπο με τον οποίο δήμοι και περιφέρειες διαχειρίζονται τους πόρους τους.
Στον πυρήνα των αλλαγών βρίσκεται επίσης η αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων. Δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια, επιτροπές, συμβουλευτικά όργανα και διοικητικές δομές αποκτούν ενιαίους κανόνες λειτουργίας, με στόχο να περιοριστούν οι επικαλύψεις και να είναι σαφές ποιος αποφασίζει, ποιος υλοποιεί και ποιος ελέγχει.
Ο Κώδικας εισάγει ακόμη ένα πιο στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ, αποκλειστικά ως προς τη νομιμότητα και όχι ως προς τη σκοπιμότητα. Αυτό θα γίνεται μέσω ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας ΟΤΑ, ώστε η αυτοδιοίκηση να λειτουργεί με σαφείς κανόνες αλλά χωρίς να υποκαθίσταται ο πολιτικός και διοικητικός της ρόλος.
Ξεχωριστή πρόβλεψη υπάρχει και για την καταστατική θέση των αιρετών: αντιμισθίες, έξοδα παράστασης, αναστολή επαγγελματικής δραστηριότητας ή ειδικές άδειες μπαίνουν σε πιο συγκεκριμένο πλαίσιο. Πρόκειται για ρυθμίσεις που επιδιώκουν να αποσαφηνίσουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις όσων ασκούν διοίκηση στην αυτοδιοίκηση.
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός διατρέχει όλο το νομοθέτημα. Η πρόβλεψη ηλεκτρονικών εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες δεν αφορά μόνο την εξυπηρέτηση του πολίτη, αλλά και τη συμμετοχή του στη λειτουργία της τοπικής δημοκρατίας. Από την καθημερινή επικοινωνία με τον δήμο έως την παρακολούθηση αποφάσεων και οικονομικών στοιχείων, η ψηφιακή αποτύπωση αναμένεται να αποτελέσει βασικό εργαλείο ελέγχου και εμπιστοσύνης.
Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, η ύπαρξη ενός ενιαίου Κώδικα μειώνει τη γραφειοκρατία, διευκολύνει αιρετούς και στελέχη, απλοποιεί τις διαδικασίες για τους πολίτες, ξεκαθαρίζει τις αρμοδιότητες και ενισχύει τη διαφάνεια στη διαχείριση των χρημάτων και στη λειτουργία της διοίκησης.
Η HuffPost συνομίλησε με τον υπουργό Εσωτερικών Θεόδωρο Λιβάνιο, ο οποίος περιγράφει το νέο πλαίσιο ως ένα δύσκολο αλλά αναγκαίο εγχείρημα για την αναβάθμιση της τοπικής αυτοδιοίκησης:
«Ήταν ένα δύσκολο εγχείρημα αυτό που ετοιμάσαμε. Αλλά στόχος μας είναι η αναβάθμιση της τοπικής αυτοδιοίκησης και η λειτουργία της για την εξυπηρέτηση του πολίτη. Η εντονότερη συμμετοχή του πολίτη στα κοινά του τόπου του, με δημοψηφίσματα, με την βοήθεια που θα έχει από την ψηφιακή διακυβέρνηση και με οτιδήποτε θα διευκολύνει την καθημερινότητά του σε αυτά τα ζητήματα. Μιλάμε για σημαντικές αλλαγές που έπρεπε να γίνουν σε όλα τα επίπεδα. Μακριά από τα όποια κακόβουλα τοπικά συμφέροντα και επιρροές κόμματων. Τεράστιο βήμα η κατάργηση του δεύτερου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών. Και φυσικά η επιβεβλημένη πρόβλεψη ώστε να υπάρχει η απόλυτη διαφάνεια στην οικονομική διαχείριση και στον έλεγχο που μπορούν να κάνουν και οι ίδιοι οι πολίτες με την ψηφιακή αποτύπωση όλων των οικονομικών δράσεων»
Οι 10 πιο σημαντικές αλλαγές
1. Οι Περιφέρειες της χώρας, δεκαπέντε (15) χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους δεν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διέπονται από διατάξεις που αφορούν τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις πρώην κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο ζήτημα μπορούσε να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς σαφή ιεράρχηση, γεγονός που οδηγούσε σε αναποτελεσματικότητα και σύγχυση. Αυτό τελειώνει με τη θεσμοθέτηση του ενιαίου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για δήμους και περιφέρειες.
2. Συμμετοχή πολιτών στην οργάνωση και στη δράση των δήμων. Θεσμοθέτηση της διεξαγωγής συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία διεξαγωγής του. Αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, με σαφείς κανόνες για την εκλογή τους και ηλεκτρονική διαδικασία ψηφοφορίας.
3. Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, η αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση.
4. Αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης των δήμων και των περιφερειών. Με την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων των συλλογικών οργάνων της αυτοδιοίκησης (δημοτικό και περιφερειακό συμβούλιο, δημοτική και περιφερειακή επιτροπή, λοιπές επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα) και την καθιέρωση ενιαίων κανόνων λειτουργίας, επιδιώκεται η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και η αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων.
5. Αποτελεσματικότητα και διαφάνεια στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών, ώστε να μην δημιουργούνται γκρίζες ζώνες επιδεχόμενες πολλαπλών ερμηνειών.
6. Αντικειμενικό και στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας αποκλειστικά (και σε καμία περίπτωση σκοπιμότητας) επί των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, μέσω της λειτουργίας ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας Ο.Τ.Α..
7. Σαφής προσδιορισμός της καταστατικής θέσης των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, δηλαδή της αντιμισθίας και των εξόδων παράστασης, της αναστολής της επαγγελματικής τους δραστηριότητας ή της λήψης ειδικής άδειας.
8. Καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η
συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης προς όφελος του πολίτη.
9. Αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.
10. Ψηφιακός μετασχηματισμός της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχει μια συνειδητή επιλογή στον Κώδικα να λειτουργούν ηλεκτρονικές εφαρμογές προς υποβοήθηση της συμμετοχής των πολιτών στα όργανα της αυτοδιοίκησης, αλλά και της εξυπηρέτησής τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση. Έτσι, στο πλαίσιο του Κώδικα προβλέπεται η δημιουργία εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες.
Οι αλλαγές στην αυτοδιοίκηση με το νέο κώδικα
- Όλες οι βασικές διατάξεις συγκεντρώνονται σε έναν Κώδικα, ώστε να μην απαιτείται να ψάξει ή να γνωρίζει κάποιος ένα δαιδαλώδες παράπλευρο δίκαιο.
- Καταργούνται ή ενσωματώνονται παλαιότερες διάσπαρτες ρυθμίσεις.
- Εξασφαλίζεται ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή.
- Εισάγονται νέες ρυθμίσεις, με έμφαση στην αποτελεσματικότητα, τη διαφάνεια και τη συμμετοχή των πολιτών.
- Μέσα από την εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και διαδικασιών, ιδίως ψηφιακού χαρακτήρα, καθώς και την αναδιοργάνωση βασικών πεδίων, όπως η άσκηση αρμοδιοτήτων και η δημοσιονομική διαχείριση, επιδιώκεται η ενίσχυση της διοικητικής ικανότητας δήμων και περιφερειών και η παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών προς τους πολίτες.
Στο πλαίσιο αυτό όπως είπε στην κορυφαία ψηφιακή εφημερίδα μας ο υπουργός εσωτερικών Θεόδωρος Λιβάνιος, η ύπαρξη ενός ενιαίου κώδικα:
- Βοηθά τους δήμους και τις περιφέρειες να διαχειρίζονται καλύτερα τα χρήματά τους, άρα να αξιοποιούνται πιο σωστά οι πόροι.
- Ενισχύει τη διαφάνεια, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν πού πάνε τα χρήματα τους και πώς λειτουργεί η διοίκηση.
- Μειώνει τα περιθώρια αυθαιρεσίας, γιατί οι διαδικασίες γίνονται πιο αντικειμενικές και στενά ελέγξιμες.
- Μειώνει δραστικά τη γραφειοκρατία και διευκολύνει τους αιρετούς και τα στελέχη.
- Απλοποιεί τις διαδικασίες, ώστε οι πολίτες να εξυπηρετούνται χωρίς καθυστερήσεις και ταλαιπωρία, οπότε τους επιτρέπει να κατανοήσει και πιο εύκολα το σύστημα.
- Δίνει περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής, ειδικά σε όσους δυσκολεύονται να συμμετέχουν με τον παραδοσιακό τρόπο (νέοι, άτομα που βρίσκονται μακριά).
- Ξεκαθαρίζει ποιος κάνει τι, ώστε να αποφεύγονται επικαλύψεις.
