Δεν είναι λίγες οι φορές που συναντάμε στις ανασκαφές ή σε επισκέψεις σε μουσεία κρανία που έχουν βρεθεί. Αν και όλα μοιάζουν ίδια, ανήκουν σε διαφορετικούς ανθρώπους που έζησαν σε διαφορετικές εποχές. Έχετε αναρωτηθεί τι μπορεί να μας πει ένα κρανίο για τον άνθρωπο στον οποίο ανήκει και για την ιστορία του;
Είχα την τύχη να συναντήσω και να συνομιλήσω για αυτό το θέμα με τον επίκουρο καθηγητή της οδοντιατρικής σχολής, Μανώλη Παπαγρηγοράκη, ο οποίος ανάπλασε τα πρόσωπα δυο κοριτσιών περίπου στην εφηβεία, η καθεμία από διαφορετική εποχή. Η συνάντησή μας μου έδωσε μια νέα προοπτική για το πώς η επιστήμη μπορεί να μας φέρει πιο κοντά σε ανθρώπους που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν.
Το πρώτο κορίτσι που έφερε στη ζωή ο καθηγητής Παπαγρηγοράκης είναι η Μυρτίς, μία έφηβη Αθηναία 2.500 ετών που έζησε τον χρυσό αιώνα του Περικλή και πέθανε στον λοιμό το 430 π.Χ.. Φανταστείτε πως ίσως είχε προλάβει να δει έτοιμο τον Παρθενώνα! Ή ίσως να είχε την τύχη να ακούσει τον Περικλή ή το Σωκράτη να μιλάνε! Το κορίτσι αυτό βρέθηκε στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού, σε έναν ομαδικό τάφο με 150 περίπου σκελετούς ενηλίκων και παιδιών στον οποίο προσέκρουσε ο μετροπόντικας όταν ετοιμαζόταν το μετρό και πιο συγκεκριμένα η στάση του Κεραμεικού. Ήταν δηλαδή μια τυχαία ανακάλυψη.
Τον ρώτησα, τι αισθάνθηκε όταν πρωτοαντίκρισε αναπλασμένο το πρόσωπο της Μύρτιδας. Μου είπε πως κάθε φορά που περιγράφει τα αισθήματα του της πρώτης του συνάντησης «πάλλεται η ψυχή του».
Όταν τον ρώτησα πως έγινε η αναπαράσταση της Μύρτιδας μου είπε πως αρχικά έγινε μελέτη του κρανίου, το οποίο ήταν σε εξαιρετική κατάσταση και εξετάστηκε ανθρωπολογικά, οδοντιατρικά και ακτινολογικά. Από το κρανίο προσδιορίστηκαν, μεταξύ άλλων, η ηλικία και το φύλο της. Ήταν περίπου 11 ετών. Μη θέλοντας να δουλέψουν απευθείας πάνω στο αυθεντικό κρανίο, γιατί θα καταστρεφόταν, έκαναν υψηλής ανάλυσης CT scan και δημιούργησαν ψηφιακό τρισδιάστατο μοντέλο. Με 3D printing κατασκευάστηκε ένα ακριβές αντίγραφο του κρανίου.
Ύστερα ακολούθησαν την μέθοδο Manchester. Δηλαδή, πάνω στο αντίγραφο τοποθετήθηκαν 30 ειδικά σημεία/δείκτες που έδειχναν το μέσο πάχος των μαλακών ιστών σε συγκεκριμένα σημεία του προσώπου της. Το πάχος υπολογίστηκε με βάση την ηλικία, το φύλο, την καταγωγή και την διατροφική κατάσταση. Ο Σουηδός ειδικός Oscar Nilsson άρχισε να «χτίζει» το πρόσωπο πάνω στο αντίγραφο του κρανίου. Οι περίπου 20 βασικοί μύες του προσώπου κατασκευάστηκαν ένας ένας με πηλό. Το πρόσωπο χτιζόταν γύρω από το κρανίο, δηλαδή από μέσα προς τα έξω.
Μύτη, στόμα και αυτιά ήταν τα δυσκολότερα. Η μύτη υπολογίστηκε από το σχήμα της ρινικής κοιλότητας και των οστών. Η θέση των χειλιών υπολογίστηκαν από τη θέση των δοντιών. Τα αυτιά καθώς έχουν χόνδρινα στοιχεία χωρίς οστέινο περίγραμμα που να καθορίζει με ακρίβεια το εξωτερικό τους σχήμα ήταν από τα πιο αβέβαια στην ανάπλαση. Προστέθηκε το υποδόριο λίπος, ιδιαίτερα σημαντικό επειδή η Μύρτις ήταν παιδί, και στη συνέχεια η εξωτερική στιβάδα του δέρματος. Το χρώμα των ματιών, καθώς και το χρώμα των μαλλιών, για παράδειγμα, δεν μπορούσαν να εξαχθούν από το κρανίο παρά μόνο αν γινόταν ανάλυση DNA (στην ανάπλαση επιλέχθηκε καστανό και για τα δύο).
Ο καθηγητής Παπαγρηγοράκης μου περιέγραψε ότι για τη Μύρτιδα συμμετείχαν περίπου 30 διαφορετικές ειδικότητες, από αρχαιολόγους, ανθρωπολόγους και γιατρούς μέχρι τους ειδικούς της ανάπλασης!
Όταν τον ρώτησα ποια ήταν η πιο σημαντική ανακάλυψη που μας χάρισε η μελέτη της Μύρτιδας, μου εξήγησε πως μετά από έξι χρόνια έρευνας και αναλύσεων DNA και με τη βοήθεια βιολόγου γενετιστή κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο λοιμός που έπληξε την Αθήνα κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου προκλήθηκε από τυφοειδή πυρετό. Η μελέτη αυτή ξεκίνησε στις αρχές του 21ου αιώνα και επίσημη παγκόσμια παρουσίαση των αποτελεσμάτων έγινε στην Μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών το 2006. Το 2010 παρουσιάστηκε στο Μουσείο Ακροπόλεως για πρώτη φορά η Μύρτιδα στο κοινό.
Όταν τον ρώτησα πως ακριβώς κατέληξαν στο συμπέρασμα αυτό μου είπε πως σε 3 δόντια τριών Αθηναίων βρέθηκε DNA του βακτηρίου Salmonella Εnterica Serovar Typhi, του μικροοργανισμού που προκαλεί τον τυφοειδή πυρετό. Αυτό ήταν ιδιαίτερα σημαντικό γιατί έδωσε μια από τις ισχυρότερες ενδείξεις ότι ο λοιμός της Αθήνας, που περιγράφει ο Θουκυδίδης, συνδεόταν με τυφοειδή πυρετό. Η ιδέα πως το DNA κάποιου που έζησε πριν από 2.500 χρόνια μπορεί ακόμα να μας αποκαλύψει πτυχές της ζωής που δεν θα μπορούσαμε διαφορετικά να γνωρίσουμε είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Επίσης, είναι εκπληκτικό πως μια γραπτή μαρτυρία μπορεί να επαληθευθεί χιλιάδες χρόνια μετά χάρη στην επιστήμη.
Το 1988 η αρχαιολογική ανασκαφή στο σπήλαιο της Θεόπετρας στην Καλαμπάκα έφερε στο φως το κρανίο και τα οστά ενός προϊστορικού κοριτσιού αυτή τη φορά. Το κοριτσάκι αυτό, ονομάστηκε συμβολικά Αυγή, επειδή έζησε περίπου 9.000 χρόνια πριν, στην Μεσολιθική περίοδο, την εποχή που ο άνθρωπος από τροφοσυλλέκτης γίνεται τροφό καλλιεργητής. Άρα αυτό το κορίτσι έζησε στην αυγή του σημερινού πολιτισμού, στην αυγή μιας νέας εποχής για τον άνθρωπο, της μεσολιθική εποχής όταν ο άνθρωπος άρχισε να γίνεται γεωργός, να φτιάχνει οικισμούς, να εξημερώνει ζώα, να αποκτά πιο εξελιγμένα εργαλεία. Άραγε τι από αυτά πρόλαβε να ζήσει η Αυγή;
Ο καθηγητής Παπαγρηγοράκης μου εξήγησε πως ο προγναθισμός που βλέπω κοιτάζοντας τη φωτογραφία της Αυγής είναι λειτουργικός επειδή χρησιμοποιούσε το στόμα της για «εργαλείο». Όταν τον ρώτησα πόσο χρονών ήταν μου είπε πως οι επιστήμονες που μελέτησαν δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν. Ως ορθοδοντικός χάρη στην πανοραμική ακτινογραφία και την ανάπλαση των δοντιών υπολόγισε πως ήτανε γύρω στα 18, συν πλην ένα χρόνο. Γιατροί άλλων ειδικοτήτων, όπως ενδοκρινολόγος, ορθοπεδικός και ακτινολόγος, καθώς και ο ίδιος ο καθηγητής Παπαγρηγοράκης μετά από μελέτη των μακρών οστών αποφάνθηκαν πως μάλλον πέθανε 15 ετών. Συμπεραίνω πως τελικά όταν κανείς εξετάζει κάποιο αρχαιολογικό εύρημα πρέπει να επιχειρήσει να το εξηγήσει από διαφορετικά πρίσματα καθώς μπορεί να καταλήξει σε παραπάνω από ένα συμπέρασμα.
Λόγω έλλειψης χρημάτων δεν έγινε η ανάλυση DNA και δεν ξέρουμε ακριβώς από τι πέθανε αλλά παρατηρήθηκαν στοιχεία υποβιταμίνωσης στην κεφαλομετρική της ακτινογραφία και επίσης φάνηκε πως έπασχε από αναιμία. Η Αυγή μάλλον δυσκολευόταν και στην μετακίνησή της, καθώς τα οστά της λεκάνης της δεν ήταν «αρμονικά» και από τις αναλύσεις των ακτινογραφιών του ισχίου προκύπτει πως είχε και πρόβλημα στην άρθρωση του ισχίου.
Ένα από τα πράγματα που μου είπε που με εντυπωσίασαν περισσότερο είναι πως μετά από μελέτη της εσωτερικής επιφάνειας του κρανίου της διαπιστώθηκε ότι η περιοχή όπου εκφράζεται ο λόγος, που ονομάζεται Broca, ήταν ανεπτυγμένη και μάλιστα η αριστερή περιοχή περισσότερο πράγμα που σημαίνει ότι Αυγή ήταν δεξιόχειρας. Το πόσες πληροφορίες μπορεί να αποκαλυφθούν μέσα από την επιστημονική μελέτη ενός κρανίου είναι κάτι που δύσκολα θα το φανατζόμουν.
Ρώτησα τον κύριο Παπαγρηγοράκη αν τον έχουν ρωτήσει ποτέ για το ηθικό θέμα του να μοιραζόμαστε προσωπικές πληροφορίες κάποιου ανθρώπου που έχει πεθάνει πριν τόσα πολλά χρόνια. Μου απάντησε πως σε δύο σχολεία που έχει παρουσιάσει τα ευρήματά του τον ρώτησαν «γιατί ξυπνήσατε την Μύρτιδα;», και «είχατε το δικαίωμα να την μετακινήσετε;» Αυτές οι ερωτήσεις τον είχαν δυσκολέψει καθώς οι αρχαιολογικές αυτές μετακινήσεις έχουν μία πράξη διατάραξης του «αιώνιου ύπνου του νεκρού». Αυτό είναι ένα ειδικό θέμα προς συζήτηση, τα όρια του δικαιώματος που έχουμε να προβαίνουμε σε αλλαγές συνθηκών ταφής. Ο καθηγητής πιστεύει ακράδαντα και βαθύτατα ότι πρέπει να υπάρχει ένας σεβασμός στην προσέγγιση του νεκρού.
Κατά την άποψή μου, η μελέτη και η ανάδειξη της ιστορίας της Μύρτιδας και της Αυγής συμβάλλουν στη διατήρηση της μνήμης τους. Δεν είναι πλέον απλώς δύο αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά δύο άνθρωποι για τους οποίους μπορούμε να μάθουμε περισσότερα μέσα από την επιστήμη.
Η βιοαρχαιολογία μάς επιτρέπει να συνδυάζουμε ιστορικά και βιολογικά στοιχεία, ώστε να κατανοούμε καλύτερα πώς έζησαν οι άνθρωποι του παρελθόντος. Παράλληλα, όμως, μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε οστό υπάρχει ένας άνθρωπος και επομένως η έρευνα πρέπει να γίνεται πάντα με σεβασμό.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το σημαντικότερο που μας διδάσκουν η Μύρτις και η Αυγή: ένα κρανίο μπορεί να φαίνεται σιωπηλό, αλλά με τη βοήθεια της επιστήμης μπορεί να μας αφηγηθεί μια ολόκληρη ιστορία.
Η Μύρτις συνεχίζει να ζει στη συλλογική μας μνήμη. Έχει γίνει «Φίλη της Χιλιετίας» από τον ΟΗΕ, επιλέχθηκε δηλαδή ως εκπρόσωπος των Αναπτυξιακών Στόχων της Χιλιετίας του ΟΗΕ: έγινε σύμβολο για τα δικαιώματα των παιδιών, για την καταπολέμηση της φτώχειας (στην καμπάνια: “We can End Poverty”). Επίσης, αποτέλεσε το πρόσωπο της ενημερωτικής καμπάνιας των Ηνωμένων Εθνών για τον αγώνα κατά της Πανδημίας. Η Μυρτίς έχει γίνει γραμματόσημο, συλλεκτικό νόμισμα της Τραπέζης της Ελλάδος και έχει παρουσιαστεί σε σχολικά βιβλία, στην Αυστραλία και στην Ελλάδα, σε εκθέσεις και σε καλλιτεχνικά έργα.
Η ιστορία της, όπως και της Αυγής, δείχνει πως η επιστήμη μπορεί να δώσει ξανά πρόσωπο σε ανθρώπους που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν. Η μνήμη και των δυο κοριτσιών αυτών χάρη στην επιστήμη θα μείνει αθάνατη και θα συνεχίσουν να μας εμπνέουν η καθεμία για διαφορετικούς λόγους.
