Οι συγκλονιστικές φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας τις τελευταίες μέρες με ομήρους της Βέρμαχτ να μεταφέρονται την Πρωτομαγιά του 1944 με φορτηγά από το κατοχικό στρατόπεδο του Χαϊδαρίου προς το σκοπευτήριο της Καισαριανής και να αναμένουν την εκτέλεση δεν αποδεικνύουν κάτι που δεν γνωρίζαμε ως ιστορικό γεγονός, παρότι η δικαστική του διερεύνηση από τις γερμανικές αρχές εκκρεμεί.
Οι μέρες πριν και μετά την εκτέλεση των 200 είναι πυκνές από γεγονότα στην Αττική, τη Βοιωτία και την Πελοπόννησο, όπως μαρτυρεί το στρατιωτικό ημερολόγιο του 68ου γερμανικού Σώματος Στρατού. Ειδικά στην Πελοπόννησο, όπου η Βέρμαχτ διεξάγει τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις “Condor” και “Igel”, οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ σε μηχανοκίνητες γερμανικές φάλαγγες είναι συχνές, το ίδιο και τα γερμανικά αντίποινα εναντίον αμάχων. Μία τέτοια ενέδρα έγινε από τον ΕΛΑΣ εναντίον γερμανικής φάλαγγας κοντά στους Μολάους Λακωνίας στις 27 Απριλίου 1944.
Το ημερολόγιο του 68ου Σώματος Στρατού καταγράφει τα γεγονότα ως εξής:
«Πρωινές ώρες εκδηλώθηκε ισχυρή επίθεση συμμοριτών κατά μηχανοκίνητης φάλαγγας επί της οδού Μονεμβασιάς–Σκάλας (δυτικά των Μολάων). Ίδιες απώλειες: τέσσερις νεκροί, μεταξύ αυτών ο Διοικητής της 41ης Μεραρχίας Οχυρών, Υποστράτηγος Κρεχ, πέντε βαριά τραυματίες, δύο οχήματα κατεστραμμένα. Το Ι Τάγμα του 737 Συντάγματος Καταδρομών διατάσσεται να εκκαθαρίσει τον χώρο γύρω από το σημείο της ενέδρας και να επαναφέρει τους επιζώντες της φάλαγγας».[2]
Σύμφωνα με τα σχετικά γερμανικά δελτία, ο υποστράτηγος Κρεχ βρισκόταν στο δεύτερο αυτοκίνητο, κατέβηκε από αυτό και προσπάθησε να βρει κάλυψη στο δεξιό μέρος του δρόμου. Επιχειρώντας να περάσει στην αριστερή πλευρά του δρόμου για να καταφύγει σε κοντινή χαράδρα, δέχθηκε τα πυρά των ανταρτών και έπεσε νεκρός μαζί με δύο λοχίες και έναν δεκανέα συνοδούς. Προσωρινός διοικητής της 41. Μεραρχίας Οχυρών (στην οποία υπάγεται και το 1012 Τάγμα Οχυρώσεων όπου υπηρετεί τότε ο φερόμενος ως αρχικός κάτοχος των επίμαχων φωτογραφιών, Hermann Heuer) αναλαμβάνει την ίδια μέρα ο υποστράτηγος Schuster-Woldan. Στις 30.4.1944 γίνεται η κηδεία του υποστρατήγου Krech στο γερμανικό «νεκροταφείο ηρώων», όπως αναφέρει η σχετική εγγραφή του ημερολογίου της 30ης Απριλίου. Τα αντίποινα ξεκινούν στις 28.4.1944, όταν ο διοικητής της 117. Μεραρχίας Καταδρομών, υποστράτηγος von Le Suire, ο σφαγέας των Καλαβρύτων, θα υπογράψει την ακόλουθη διαταγή:
«Ως πρώτο μέτρο αντιποίνων για τον θάνατο του Στρατηγού Κρεχ, κατά τη διάρκεια της επιστροφής από την επιχείρηση Condor, να εκτελούνται όλοι οι άρρενες άμαχοι μεταξύ Μολάων και Σπάρτης που δεν βρίσκονται εντός οικισμών. Το μέτρο αυτό να ανακοινωθεί στον πληθυσμό με κατάλληλο τρόπο.»
H εκτέλεση των 200 ομήρων στην Καισαριανής – αλλά και άμαχων της Πελοποννήσου που εκτελούνται τις ίδιες μέρες από την Βέρμαχτ και ομάδες των Ταγμάτων Ασφαλείας στην περιοχή των Μολάων – καταγράφεται στο ίδιο ημερολόγιο του 68ου Σώματος Στρατού με την τυπική λιτότητα και ψυχρότητα που χαρακτηρίζει παρόμοιες εγγραφές ως εξής:
«Ως μέτρο αντιποίνων για την επίθεση κατά μηχανοκίνητης φάλαγγας της 41ης Μεραρχίας Οχυρών στον χώρο των Μολάων (νοτιοανατολική Πελοπόννησος) εκτελούνται 335 κομμουνιστές και ύποπτοι συμμετοχής σε συμμορίες»
Και αυτό που εξαφανίζεται μέσα στην κυνική περιγραφή του ημερολογίου, επαναφέρουν στη μνήμη μας οι φωτογραφίες που βγήκαν σε πλειστηριασμό. Τα πρόσωπα και τα σώματα των μελλοθανάτων δημιουργούν γνήσια ιστορική συνείδηση.
Μία άλλη πτυχή που έχει σημασία είναι πως κανείς από όσους συμμετείχαν έμμεσα ή άμεσα στην εκτέλεση (επιλογή, μεταφορά και φύλαξη των ομήρων, συμμετοχή στο εκτελεστικό απόσπασμα) δεν τιμωρήθηκε. Οι υπεύθυνοι στρατηγοί Helmuth Felmy και Wilhelm Speidel καταδικάστηκαν μεν σε μία από τις παρεπόμενες δίκες της Νυρεμβέργης σε ήπιες ποινές και αποφυλακίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 50, αλλά για τη γενικότερη πολιτική αντιποίνων και όχι για τη συγκεκριμένη εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή. Από τους υπόλοιπους υπεύθυνους κανείς δεν πέρασε την πόρτα του δυτικογερμανού ανακριτή για να πει έστω τα συνηθισμένα ψέματα: είτε πως δεν ήταν παρών στα γεγονότα, είτε ότι η Βέρμαχτ δεν έκανε ποτέ εκτελέσεις αμάχων. Όπως έγινε σχεδόν σε όλες τις παρόμοιες περιπτώσεις, οι υποθέσεις τέθηκαν στο αρχείο.
Απέναντι στο σκοτάδι αυτό που λειτούργησε ως πέπλο προστασίας των δραστών, υψηλόβαθμων και χαμηλόβαθμων, οι πρόσφατες φωτογραφίες αποτελούν ένα αντίδοτο: φωτίζουν αυτό που ορισμένοι θα ήθελαν να ξεχαστεί.
Ενώ οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων στην Ελλάδα στη διάρκεια της Κατοχής είναι εκατοντάδες και καλά τεκμηριωμένες με στοιχεία (με στρατιωτικά ημερολόγια, αφηγήσεις ανθρώπων της εποχής, καταγραφές των ελληνικών αρχών με τον ορισμό σχετικών επιτροπών και τις μεταπολεμικές ανακριτικές διαδικασίες του ελληνικού Εθνικού Γραφείου Εγκλημάτων Πολέμου), το δημοσιοποιημένο φωτογραφικό υλικό για αυτές είναι ελάχιστο, με πιο γνωστή την φρικτή εκτέλεση αμάχων στο Κοντομαρί Χανίων (Ιούνιος του 1941).
Αν οι φωτογραφίες που αφορούν την εκτέλεση της Καισαριανής αποδειχθούν και τεχνικά γνήσιες, και αν για το ίδιο συμβάν βρεθούν και πρόσθετες φωτογραφίες που απεικονίζουν τη στιγμή της εκτέλεσης, θα είναι η δεύτερη περίπτωση τεκμηριωμένης φωτογραφικά μαζικής εκτέλεσης ομήρων από τις δεκάδες που έχουν συμβεί. Το ότι δεν έχει γίνει γνωστό άλλο φωτογραφικό υλικό για μαζικές εκτελέσεις αμάχων ή ομήρων δεν σημαίνει ότι αυτό δεν υπάρχει. Ενδεχομένως να βρίσκεται ακόμη υλικό σε κάποια συρτάρια, οκτώ δεκαετίες μετά τα τραγικά συμβάντα. Όσο αυτό παραμένει άγνωστο, ένα κομμάτι της δημόσιας ιστορικής μνήμης μένει στο σκοτάδι.
[1]Ο Ανδρέας Γκότοβος είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου και κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος του Τμήματος Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Μίνστερ (Münster) της Γερμανίας.
[2]Το υλικό αντλήθηκε από τα γερμανικά στρατιωτικά αρχεία του Φράιμπουργκ (Freiburg).
