«Η ευτυχία και το παράλογο αχώριστα παιδιά της ίδιας Γης».
Albert Camus,Ο μύθος του Σίσυφου
Τι λέει «Ο Ξένος» (L` Etranger); ρώτησε κάποιος που περίμενε στην ουρά μπροστά στον κινηματογράφο ΒΟΞ κρατώντας ποπ κορν. Η Ελένη, γέννημα θρέμμα εξαρχειώτισσα μόλις έβγαινε από την ταινία του Φρανσουά Οζόν (2025,Α/Μ,122΄) και βρέθηκε μπροστά του. Συγκλονισμένη από το δράμα και το πνεύμα του Αλμπέρ Καμύ, αθέλητα και ταυτόχρονα με το ερώτημα ταξίδεψε πίσω στο χρόνο, όταν τον Ιούνιο του 1959 ο φιλόσοφος του Παραλόγου αφηγείται στη Λητώ και τον Άγγελο Κατακουζηνό το ταξίδι του στο Σύγρι της Λέσβου. Μαγεμένος από τον τόπο θα εκφράσει την επιθυμία να ζήσει εκεί χωρίς πολυτέλειες δείχνοντας ένα μικρό σπιτάκι δίπλα στη θάλασσα. Τότε, ένας νησιώτης από το απομονωμένο ψαροχώρι, που τον άκουγε αλλά δεν καταλάβαινε τα γαλλικά, ρώτησε:
«Τι λέει ο ξένος;», εννοώντας τον Αλμπέρ Καμύ. (1)
Η Ελένη δίχως να το επιζητήσει άκουγε σήμερα έξωθεν και έσωθεν για δεύτερη φορά το ίδιο ερώτημα. Καθώς επανήλθε από το Σύγρι του 1959 στα Εξάρχεια του 2026 στάθηκε για λίγο κοιτάζοντας τον άνθρωπο που της έθεσε το ερώτημα για την ταινία και της φάνηκε ανυποψίαστος. Ωστόσο, του απάντησε. «Ο κινηματογραφικός «Ξένος»(2025) του Φρανσουά Οζόν είναι ίδιος και απαράλλαχτος με τον «Ξένο» (1942) του Αλμπέρ Καμύ.»
Εκείνος που περίμενε ως απάντηση αν η ταινία ήταν καλή, την ευχαρίστησε μένοντας με την απορία.
Η Ελένη βρέθηκε σε δεινή θέση, όχι γιατί δεν ήθελε να τον διαφωτίσει, αλλά γιατί δεν μπορούσε να του εξηγήσει τόσο βιαστικά για το τι λέει ο Μερσώ στον πεζόδρομο της οδού Θεμιστοκλέους. Αναμφισβήτητα, η ταινία ήταν ακατανόητη για τον θεατή που δεν ήταν μυημένος στο λογοτεχνικό και φιλοσοφικό έργο του Καμύ.(2)
Με τη σκέψη στον Μερσώ με το τσιγάρο στο στόμα – ίδιος ο Καμύ – η εξαρχειώτισσα κατηφόρισε την οδό Θεμιστοκλέους και στο στένεμα του δρόμου σκόνταψε σε μια πέτρα, με κίνδυνο να πέσει πάνω στη λαμαρίνα. Η φοιτητοπαρέα που είχε στριμωχτεί κολλητά στις υψωμένες λαμαρίνες του Μετρό Εξαρχείων – το παραβάν, όπως το έλεγαν – κράτησε την Ελένη όρθια στις σκέψεις της. Η ανθρώπινη αλληλεγγύη που είχε ριζώσει στην περιώνυμη πλατεία, της θύμισε τον ήρωα ντ` Αράστ στο διήγημα «Η πέτρα που βλασταίνει», από το τελευταίο έργο του Καμύ, με τίτλο «Η εξορία και το βασίλειο.(3)
Στον παράλογο κόσμο που η ερημία του ανθρώπου εξαπλώνεται, άλλος ένας υπερσύγχρονος σταθμός του Μετρό θα φυτρώσει σε μια ιστορική γειτονιά της Αθήνας που αναπλάθεται αλλά και αποξενώνεται από τους ανθρώπους της.
Οι εξεγερμένοι της πλατείας συζητούσαν ζωηρά πώς θα συνεχίσουν τον αγώνα τους για να μην αισθάνονται ξένοι και περαστικοί στη γειτονιά τους.
Πράγματι, η Θεμιστοκλέους στο ύψος της πλατείας είχε γίνει απροσπέλαστη από το παράλογο άπλωμα της αυτόκλητης εταιρίας του μετροπόντικα. Ωστόσο, η Πολιτεία έβλεπε ως παράλογο το αίτημα των κατοίκων να απομακρυνθεί το Μετρό από τη συνοικία.
Την επομένη, μέρα μεσημέρι καθώς ο ήλιος αντανακλούσε πάνω στη λαμαρίνα της περίκλειστης πλατείας, η Ελένη θυμήθηκε τον Μερσώ, με το περίστροφο στο χέρι να σκοτώνει τον Άραβα στην παραλία. Ο Μερσώ τυφλωμένος από το φως του ήλιου τράβηξε την σκανδάλη και τότε κατάλαβε« ότι είχε καταστρέψει την ισορροπία της μέρας».
Από την ανάκριση και την δίκη έως την φυλακή και την αναμονή της εκτέλεσής του παραμένει αδιάφορος στον παράλογο κόσμο και περιμένει τον θάνατό του ευτυχισμένος. (4)
Με το φάντασμα του« Ξένου» να την ακολουθεί στην Πλατεία των Εξαρχείων, απελπισμένη από τον παράλογο κόσμο, η Ελένη αντίκρισε ξαφνικά μπροστά της τον «Επαναστατημένο άνθρωπο». Στο «μεσημέρι της σκέψης» ο Αλμπέρ Καμύ, της χαμογέλασε δείχνοντας τον δρόμο «Πέρα από το μηδενισμό».(5)
Καταμεσήμερο, ένιωσε ευτυχισμένη διαβάζοντας το σημείωμα που της έδωσε
[ Το να θέτει κανείς το θέμα του παράλογου κόσμου ισοδυναμεί με το να ρωτάει: «πρέπει άραγε να αποδεχτούμε την απελπισία, χωρίς να κάνουμε τίποτα;» Υποθέτω ότι κανένας έντιμος άνθρωπος δεν μπορεί να απαντήσει καταφατικά.] (6)
Παραπομπές – Σημειώσεις
1. Λητώ Κατακουζηνού, Συντροφιά με τον Albert Camus, Πρώτη έκδοση1979, Ίδρυμα Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού, γ΄ έκδοση, Αθήνα 2011,σ.53-54
2. Τα δυο έργα «Ο Ξένος»(Νουβέλα) και «ο Μύθος του Σίσυφου» (Δοκίμιο πάνω στο παράλογο) που εκδόθηκαν το 1942, καθώς και το πρώτο θεατρικό έργο «Καλιγούλας» (γράφτηκε το 1938 και παρουσιάστηκε πρώτη φορά από σκηνής το 1945) αποτελούν τον λεγόμενο «κύκλο του Παραλόγου».
3. Αλμπέρ Καμύ, Η εξορία και το βασίλειο, μτφρ. Γιάννης Αγγέλου, Αθήνα1984,σ.139-183. Συλλογή με έξι διηγήματα. (έκδοση το έτος απονομής του Βραβείου Νόμπελ 1957).
4. Αλμπέρ Καμύ, Ο Ξένος, μτφρ. Γιωργής Κότσιρας, β΄ έκδοση,Αθήνα1969, με Πρόλογο 12 Δεκεμβρίου 1966 και Πρόλογος α΄έκδοσης 20 Νοεμβρίου1955.
Αυτή η πρώτη ελληνική μετάφραση του Ξένου ( εκδόσεις Δαίδαλος,1955) συμπίπτει με το πρώτο ταξίδι του Καμύ στην Ελλάδα.
«Σάμπως ο μεγάλος αυτός θυμός να με είχε απολυτρώσει από το κακό, και χωρίς ελπίδα, μπροστά στη νύχτα αυτή τη φορτωμένη από σημάδια και άστρα, ξανοιγόμουν για πρώτη φορά στην τρυφερή αδιαφορία του κόσμου. Για να το δοκιμάσω έτσι όμοιο και σε μένα, τόσο αδελφικό τέλος, αισθάνθηκα πως υπήρξα ευτυχισμένος και πως ήμουνα ακόμα και τώρα», σ.175
Για την ανάλυση του έργου βλέπε Κόνορ Κρουζ Ο` Μπράιεν, Καμύ, μτφρ. Δημ.Θεοδωρακάτου, Αθήνα 1972, σ.7-34 και Άλις Κάπλαν, Αναζητώντας τον Ξένο. Ο Αλμπέρ Καμύ και ο βίος ενός κλασικού έργου της λογοτεχνίας, μτφρ. Νίκος Χαροκόπος, Αθήνα 1919,σ.17-236.
5. Αλμπέρ Καμύ, Ο επαναστατημένος άνθρωπος, μτφρ. Τζούλιας Τσακίρη, έκδοση γ΄, Αθήνα 1971 όπου παρουσιάζεται «Η σκέψη του μεσημεριού» σ.346-373 και η θέση του φιλοσόφου για την εξέγερση «Πέρα από το μηδενισμό» σ.374-379.
Βλέπε σχετικά, Ελένη Ποταμιάνου, μύθος και λογική στον Albert Camus, Αθήνα, πρώτη έκδοση, 2011.
Για την εξέγερση και την επανάσταση,σ.262-303 και για την «ηλιακή σκέψη: ο μύθος της Μεσογείου»,σ.418-424.
6. Albert Camus, Σημειωματάρια, μτφρ. Λήδα Παλαντίου, Αθήνα 1987, σ.220
Υ.Γ Το άρθρο γράφτηκε με αφορμή την κινηματογραφική ταινία του Φρανσουά Οζόν «Ο Ξένος» και σε ανάμνηση της επετείου γέννησης του Αλμπέρ Καμύ (7/11/1913).
Ανδριανή Στράνη
