Ψηφίστηκε και δημοσιεύτηκε ο ν. 5303/22-5-2026, με τον οποίο αποτελεί πλέον νόμο του κράτους το νομοσχέδιο για τις αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο, που καταρτίστηκε από επιτροπή με πρόεδρο τον επίτιμο καθηγητή και ακαδημαϊκό κ. Απ. Γεωργιάδη (Ρακιντζής, 19-11-2025, «Αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο και προβληματισμοί»).
Με ρητή διάταξη του νόμου τίθενται σε ισχύ από τις 16-09-2026 τα μέρη Α΄, Β΄ και Γ΄ του 5ου Κεφαλαίου του Αστικού Κώδικα, που αποτελούν τον κύριο κορμό του κληρονομικού δικαίου.
Από την αιτιολογική έκθεση του νόμου προκύπτει ότι στόχος της μεταρρύθμισης του κληρονομικού δικαίου είναι η προσαρμογή του στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες, καθώς λαμβάνει υπόψη τις νέες μορφές οικογένειας, τα σύμφωνα συμβίωσης, την ευκολότερη αξιοποίηση της κληρονομικής περιουσίας, την ανάγκη για μεγαλύτερη ασφάλεια στις διαθήκες και τη μείωση των δικαστικών διαφορών μεταξύ των κληρονόμων.
Δεν γνωρίζω αν κατά τις εργασίες της νομοθετικής επιτροπής οι νέες διατάξεις έγιναν δεκτές ομόφωνα ή με μειοψηφία. Για την ιστορία, τόσο δημόσια με άρθρα όσο και με σχόλια κατά τη διαβούλευση, διατύπωσα αντιρρήσεις στις παρακάτω περιπτώσεις:
Α) Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα ισχύοντα στην εκ διαθήκης διαδοχή, η νόμιμη μοίρα περιέρχεται αυτοδίκαια στους αναγκαίους κληρονόμους, οι οποίοι αποκτούν εμπράγματη κυριότητα επί των ακινήτων της κληρονομίας.
Με τη νέα ρύθμιση, όταν ο διαθέτης δεν αφήνει με τη διαθήκη του στους αναγκαίους κληρονόμους περιουσιακά στοιχεία που αντιστοιχούν στη νόμιμη μοίρα τους, αυτοί δεν αποκτούν εμπράγματο δικαίωμα στα ακίνητα, αλλά μπορούν να αναζητήσουν με αγωγή από τους τιμώμενους με τη διαθήκη την ανάλογη χρηματική αποζημίωση.
Αυτό σημαίνει πολυδάπανους και πολυετείς δικαστικούς αγώνες, με αβέβαιο αποτέλεσμα, καθώς και δημιουργία ενδοοικογενειακών διενέξεων και προβλημάτων. Η λύση αυτή προτιμήθηκε για την ευκολότερη αξιοποίηση των ακινήτων της κληρονομίας («μέγα των εργολάβων κράτος»).
Β) Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα ισχύοντα, τα χρέη του κληρονομουμένου κληρονομούνται από τους κληρονόμους κατά τον λόγο της κληρονομικής τους μερίδας, εκτός αν δεν αποδεχθούν την κληρονομία ή την αποδεχθούν με το ευεργέτημα της απογραφής.
Με τη νέα ρύθμιση, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται για τα χρέη της κληρονομίας, εκτός αν δηλώσει το αντίθετο. Η κληρονομική περιουσία καθίσταται αυτοδίκαια χωριστή οικονομική ενότητα και, με αίτηση δανειστή ή του κληρονόμου, τίθεται υπό εκκαθάριση με διορισμό ως εκκαθαριστή δικηγόρου.
Από τα μέχρι τώρα δεδομένα, μόνο για τις μεγάλες κληρονομικές περιουσίες ολοκληρώνεται επιτυχώς η εκκαθάριση. Για τις μικρές, το ενεργητικό συνήθως δαπανάται στις δαπάνες εκκαθάρισης, ενώ οι δανειστές συνήθως δεν λαμβάνουν τίποτα.
Έχει, όμως, προβλεφθεί ότι σε θανάτους μέχρι την 15-09-2026 οι κληρονόμοι μπορούν να αποδεχθούν την κληρονομία με το ευεργέτημα της απογραφής με δήλωση μέχρι την 22-11-2026. Η πράξη, πάντως, θα αποδείξει την επιτυχία της παραπάνω ρύθμισης.
Γ) Καινοτόμο διάταξη αποτελεί η αναγνώριση κληρονομικού δικαιώματος, κατά την πέμπτη τάξη, στον ή στη σύντροφο του κληρονομουμένου, με τον οποίο δεν έχει συναφθεί γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης, οπότε οι συμβαλλόμενοι κληρονομούν κατά την πρώτη τάξη.
Σύντροφοι θεωρούνται όσοι συζούν μόνιμα σε ελεύθερη συμβίωση τουλάχιστον τρία χρόνια ή, χωρίς χρονικό περιορισμό, αν έχουν αποκτήσει κοινό παιδί.
Σε κάθε περίπτωση θεσπίζεται η δυνατότητα παραμονής του συντρόφου στην κατοικία του κληρονομουμένου για ένα έτος. Ο σύντροφος αποκτά την κληρονομία μόνο κατόπιν βεβαίωσης του δικαστηρίου ότι συντρέχουν οι παραπάνω προϋποθέσεις.
Κατά τη γνώμη μου, οι προϋποθέσεις αυτές πρέπει να αποδεικνύονται με έγγραφα και όχι με επισφαλείς μαρτυρικές καταθέσεις, γιατί διαφορετικά ανοίγεται στάδιο δόξας λαμπρό για τους συνήθεις υπόπτους που σφετερίζονται περιουσίες ακλήρων.
Δ) Σημαντική διαφοροποίηση σημειώνεται για τον επιζώντα σύζυγο, του οποίου το εξ αδιαθέτου μερίδιο στην κληρονομία ανέρχεται πλέον στο 1/3 αντί του 1/4 που ίσχυε μέχρι τώρα, όταν συντρέχει με ένα τέκνο, και στο 1/4 όταν συντρέχει με περισσότερα παιδιά.
Ε) Με τον παραπάνω νόμο εισάγονται νέοι θεσμοί, όπως:
- οι κληρονομικές συμβάσεις, που επιτρέπουν στον διαθέτη, όσο είναι ακόμη εν ζωή, να συμφωνήσει ελεύθερα με τους κληρονόμους του τον τρόπο διανομής της περιουσίας του,
- η συνδιαθήκη, την οποία υπογράφουν περισσότερα του ενός πρόσωπα και με κοινή πράξη ρυθμίζουν τη μετά θάνατον διαδοχή της περιουσίας τους,
- η αποποίηση μελλοντικής κληρονομιάς,
- η έκτακτη διαθήκη ανάγκης,
- η κατάργηση της αίρεσης χηρείας, σύμφωνα με την οποία η χήρα έχανε την κληρονομία αν ξαναπαντρευόταν,
- η πρόβλεψη ότι είναι άκυρη η διαθήκη με την οποία νοσηλευόμενος σε νοσοκομείο, καθώς και για τρεις μήνες μετά τη νοσηλεία του, αφήνει περιουσιακά στοιχεία σε γιατρούς, νοσηλευτές ή στον διοικητή του νοσοκομείου.
ΣΤ) Ιδρύεται ηλεκτρονικό μητρώο διαθηκών, όπου καταχωρίζονται όλες οι διαθήκες, ώστε να καθίσταται ευχερής η ανεύρεσή τους.
Ο θεσμός της ιδιόγραφης διαθήκης διατηρείται, με αλλαγές ως προς τη δημοσίευσή της. Η επιτροπή δεν τόλμησε να επαναφέρει τη ρύθμιση του άρθρου 77 του ν. 4183/2013, η οποία καταργήθηκε και προέβλεπε ότι μόνο οι αναγκαίοι κληρονόμοι μπορούσαν να κληρονομούν με ιδιόγραφη διαθήκη.
Στον ν. 5303/2026 περιέχονται επίσης διάφορες δικονομικές και μεταβατικές διατάξεις, που ενδιαφέρουν κυρίως τους νομικούς.
Σαφώς, ορισμένες από τις νέες ρυθμίσεις θα επιλύσουν χρονίζοντα νομικά, οικογενειακά και οικονομικά προβλήματα, θα επιταχύνουν τις συναλλαγές, κυρίως με την ταχεία δημοσίευση των διαθηκών, και θα διευκολύνουν την αξιοποίηση της κληρονομικής περιουσίας.
Ωστόσο, όπως κάθε νέος θεσμός, οι νέες ρυθμίσεις θα δοκιμαστούν στην πράξη και ενώπιον των δικαστηρίων. Μόνο σε βάθος χρόνου θα αναδειχθούν πλήρως τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους.
Λέανδρος Τ. Ρακιντζής
Αρεοπαγίτης ε.τ.
