Αν θέλει κανείς να κατανοήσει τους μηχανισμούς πίσω από την αμερικανική οικονομική κυριαρχία των τελευταίων δεκαετιών, το βλέμμα δεν πρέπει να στραφεί μόνο στη στρατιωτική ισχύ, αλλά και στις ενεργειακές και νομισματικές συμφωνίες που τη στήριξαν. Μία από τις πιο καθοριστικές ήταν η στρατηγική συνεννόηση του 1974 μεταξύ Ουάσιγκτον και Ριάντ.
Η γέννηση του πετροδολαρίου: Η πιο έξυπνη οικονομική κίνηση της Αμερικής
Μέχρι το 1971, το δολάριο παρέμενε συνδεδεμένο με τον χρυσό, στο πλαίσιο του συστήματος του Μπρέτον Γουντς. Τότε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Νίξον, αποφάσισε να διακόψει τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό, σηματοδοτώντας το τέλος της μεταπολεμικής νομισματικής τάξης. Το δολάριο μετατράπηκε σε πλήρως «fiat» νόμισμα, γεγονός που ενίσχυσε τα ερωτήματα για το τι θα στήριζε τη διεθνή του ζήτηση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το 1974 διαμορφώθηκε μια στρατηγική σύμπλευση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Σαουδικής Αραβίας. Οι πετρελαϊκές συναλλαγές άρχισαν να τιμολογούνται κυρίως σε δολάρια, ενώ η Ουάσιγκτον παρείχε εγγυήσεις ασφάλειας στο Ριάντ. Η πρακτική αυτή επεκτάθηκε ευρύτερα στον OPEC, εδραιώνοντας τον ρόλο του δολαρίου στο παγκόσμιο ενεργειακό εμπόριο.
Το αποτέλεσμα ήταν η ενίσχυση της παγκόσμιας ζήτησης για το αμερικανικό νόμισμα: χώρες που εισήγαγαν ενέργεια χρειάζονταν δολάρια, γεγονός που ενίσχυσε τη θέση του ως κυρίαρχου αποθεματικού νομίσματος.
Αυτό επέτρεψε στις ΗΠΑ να χρηματοδοτούν τα ελλείμματά τους με ευνοϊκότερους όρους σε σχέση με άλλες οικονομίες, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί τον μοναδικό παράγοντα της ισχύος τους.
Το σύστημα αυτό παραμένει σε ισχύ εδώ και δεκαετίες, αν και τα τελευταία χρόνια δέχεται πιέσεις από γεωπολιτικές εξελίξεις και απόπειρες διαφοροποίησης νομισμάτων στις διεθνείς συναλλαγές. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται και οι πρόσφατες εντάσεις γύρω από το Στενό του Ορμούζ.
Τι συμβαίνει τώρα στο Ορμούζ
Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι απλά ένας ενεργειακός διάδρομος. Είναι το σημείο από όπου διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. Ελέγχοντας το, το Ιράν ελέγχει μια θηλιά στον λαιμό της παγκόσμιας οικονομίας.
Η απαίτηση του Ιράν για την καταβολή τελών –ουσιαστικά «διοδίων»– για τη διέλευση πλοίων από τα Στενά, ιδίως για δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν πετρέλαιο, φέρεται να συνοδεύεται από πληρωμές σε κινεζικό γιουάν ή σε κρυπτονομίσματα (stablecoins), παρακάμπτοντας το δολάριο.
Για το θέμα των διοδίων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επικαλέστηκε το διεθνές δίκαιο, τονίζοντας ότι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν επιτρέπει την επιβολή τέτοιων χρεώσεων. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, αναγνώρισε ότι η τελική απόφαση εναπόκειται στις ίδιες τις εταιρείες και τους πλοιοκτήτες, οι οποίοι καλούνται να αποφασίσουν αν θα καταβάλουν το τέλος, σταθμίζοντας το κόστος και τους κινδύνους.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι, πέρα από τη νομική διάσταση, η πραγματικότητα στη θάλασσα διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από συσχετισμούς ισχύος και το διεθνές δίκαιο διαμορφώνεται ανάλογα.
Νέες εποχές;
Εδώ αναδεικνύεται και μια λιγότερο ορατή, αλλά ιδιαίτερα κρίσιμη διάσταση της υπόθεσης: το ζήτημα του νομίσματος στις ενεργειακές συναλλαγές.
Η απαίτηση για πληρωμές σε κινεζικό γιουάν ή σε κρυπτονομίσματα για τη διέλευση από το Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς τεχνική λεπτομέρεια, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση αμφισβήτησης της κυριαρχίας του δολαρίου σε κρίσιμους τομείς του παγκόσμιου εμπορίου.
Σε ένα περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων και ενεργειακής πίεσης, το νόμισμα των συναλλαγών αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέεται άμεσα με την επιρροή, τη χρηματοδότηση και τον έλεγχο των ροών.
Η εξέλιξη αυτή δεν συνιστά από μόνη της ανατροπή του υφιστάμενου συστήματος, αλλά καταγράφει μια μετατόπιση που παρακολουθείται στενά, ιδίως από τις μεγάλες οικονομίες που επιδιώκουν να περιορίσουν την εξάρτησή τους από το δολάριο.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η διάβρωση της κυριαρχίας του δολαρίου έστω και σταδιακή θα μπορούσε να περιορίσει ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της ισχύος τους: τη δυνατότητα να χρηματοδοτούν την οικονομία και τις πολιτικές τους με όρους που καμία άλλη χώρα δεν διαθέτει.
Όσον αφορά τη θέση της Ευρώπης, το μόνο βέβαιο είναι ότι βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα ενεργειακή κρίση, αυτό που η ίδια αποκαλεί «ενεργειακό σοκ- η οποία ήδη δοκιμάζει την οικονομική της αντοχή και περιορίζει τα περιθώρια στρατηγικών επιλογών.
Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα ακόμη μέτωπο έντασης ανάμεσα στο Ιράν, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Είναι ένα σημείο όπου συμπυκνώνονται πολύ μεγαλύτερα συμφέροντα ενεργειακά, νομισματικά, γεωπολιτικά, που ξεπερνούν τη συγκεκριμένη σύγκρουση.
Πλέον το ερώτημα δεν είναι αν αλλάζει το σύστημα, αλλά πόσο γρήγορα και με ποιους όρους.
Μπορεί το δολάριο να μην καταρρέει, τουλάχιστον όχι σήμερα, αλλά οι συνθήκες που το στήριξαν για δεκαετίες δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένες. Και αυτό, από μόνο του, λέει πολλά.
