Ένα σπάνιο αντίτυπο της «Οδύσσειας», τυπωμένο πριν από 509 χρόνια, εκτίθεται στη βιβλιοθήκη Wilson του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας στο Τσάπελ Χιλ, προσφέροντας στο κοινό την ευκαιρία να δει από κοντά ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της πρώιμης ιστορίας της τυπογραφίας.
Πρόκειται για έκδοση του 1517, που τυπώθηκε στη Βενετία από τον περίφημο εκδότη και τυπογράφο Άλδο Μανούτιο. Η έκθεση πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία το ομηρικό έπος επιστρέφει δυναμικά στο παγκόσμιο πολιτιστικό προσκήνιο, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία του, μέσα από τη νέα κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν.
Ένα βιβλίο σχεδιασμένο για να ταξιδεύει
Το αντίτυπο της «Οδύσσειας» είναι μικρού, σχεδόν τσέπης, μεγέθους. Η επιλογή αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της εκδοτικής φιλοσοφίας του Μανούτιου, ο οποίος επιδίωκε να καταστήσει τα βιβλία πιο εύχρηστα και φορητά.
Όπως εξηγεί η Έιλιν Ντεβίτια, επιμελήτρια της συλλογής σπάνιων βιβλίων του πανεπιστημίου, ο Μανούτιος πίστευε ότι η γνώση δεν έπρεπε να παραμένει περιορισμένη σε βαριά και δυσπρόσιτα χειρόγραφα. Για τον λόγο αυτό ίδρυσε το δικό του τυπογραφείο στη Βενετία, συμβάλλοντας καθοριστικά στην εξέλιξη της ευρωπαϊκής εκδοτικής παραγωγής.
Στον Άλδο Μανούτιο αποδίδεται, μεταξύ άλλων, η ευρεία καθιέρωση της πλάγιας γραφής, ενώ το τυπογραφείο του συνδέεται και με την καθιέρωση σημείων στίξης που σήμερα θεωρούνται αυτονόητα. Χαρακτηριστικό είναι το τυπογραφικό του σήμα, ένα δελφίνι τυλιγμένο γύρω από μια άγκυρα, το οποίο διακρίνεται και στο συγκεκριμένο αντίτυπο και επιβεβαιώνει την προέλευσή του.
Η προσωπική ιστορία ενός σπάνιου βιβλίου
Πέρα από την ηλικία και τη σπανιότητά του, το βιβλίο διαθέτει και τη δική του ξεχωριστή ιστορία. Πριν ενταχθεί στη συλλογή του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας, ανήκε στον Έμπεν Αλεξάντερ, πρώην καθηγητή κλασικών σπουδών του ιδρύματος.
Τα χειρόγραφα σχόλια του Αλεξάντερ παραμένουν ακόμη ορατά σε αρκετές σελίδες του βιβλίου, προσθέτοντας ένα προσωπικό ίχνος πάνω στο ήδη πολύτιμο ιστορικό του.
Η έκθεση, ωστόσο, δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε ειδικούς και ερευνητές. «Είναι ένα δημόσιο ίδρυμα. Οποιοσδήποτε μπορεί να έρθει και να το δει», επισημαίνει η επιμελήτρια, υπογραμμίζοντας την πρόθεση του πανεπιστημίου να φέρει ένα τόσο σπάνιο τεκμήριο πιο κοντά στο ευρύ κοινό.
Από την τυπογραφία στον κινηματογράφο
Η χρονική συγκυρία της έκθεσης έχει ιδιαίτερο συμβολισμό. Η κινηματογραφική επιστροφή της «Οδύσσειας» φέρνει ξανά στο προσκήνιο τον μύθο του Οδυσσέα, την ώρα που ένα από τα παλαιότερα τυπωμένα αντίτυπα του έπους υπενθυμίζει τη μακρά διαδρομή του κειμένου μέσα στους αιώνες.
Από τη χειρόγραφη παράδοση έως την επανάσταση της τυπογραφίας και από τα πρώτα τυπωμένα βιβλία έως τη σύγχρονη κινηματογραφική αφήγηση, η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να ταξιδεύει από γενιά σε γενιά.
Η έκδοση του 1517 δεν αποτελεί, επομένως, μόνο ένα παλιό αντίγραφο του ομηρικού κειμένου. Αποτελεί και τεκμήριο μιας ευρύτερης τεχνολογικής και πολιτισμικής αλλαγής, που επέτρεψε στα κλασικά έργα να διαδοθούν σε μεγαλύτερο κοινό, σε πιο εύχρηστες και οικονομικά προσιτές εκδόσεις.
Το αντίτυπο εκτίθεται στον δεύτερο όροφο της βιβλιοθήκης Wilson, στη διεύθυνση South Road 200, και θα παραμείνει διαθέσιμο στο κοινό έως τις γιορτές των Ευχαριστιών.
Πέντε και πλέον αιώνες μετά την έξοδό του από το τυπογραφείο του Άλδο Μανούτιου, το μικρό αυτό βιβλίο εξακολουθεί να αφηγείται τη δική του «Οδύσσεια» — αυτή τη φορά όχι μέσα από τα ταξίδια του Οδυσσέα, αλλά μέσα από την ίδια την ιστορία του βιβλίου και της διάδοσης της γνώσης.
