Με αγάπη, ενδιαφέρον αλλά και γενναιότητα – δεν δείλιασε, όπως αναφέρει, μπροστά σ’ αυτή την καθ’ όλα ενδιαφέρουσα περιπέτεια – η πρώτη γυναίκα Πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 ετών ιστορία του Ελένη Αρβελέρ που έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου σε ηλικία 100 ετών, θα επιχειρήσει να «αποκαταστήσει » σε εκλαϊκευμένους τόνους το «παρεξηγημένο» Βυζάντιο, από το οποίο γοητεύτηκε τόσο ώστε να του αφιερώσει σχεδόν όλη την ακαδημαϊκή της ζωή, μέσα από το βιβλίο «Γιατί το Βυζάντιο».
Δεν το έγραψε για τους συναδέλφους της Βυζαντινολόγους. Σα να τους «έβλεπε» κιόλας να εκπλήσσονται – μάλλον δυσάρεστα – στο ανάγνωσμα ενός πονήματος για το Βυζάντιο χωρίς επεξηγηματικές υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές υποδείξεις. Το βιωματικό απόσταγμα της πολύχρονης διδασκαλίας της στη Σορβόνη, όπως ανέφερε στον πρόλογο του βιβλίου της η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, απευθύνθηκε μόνο και μόνο «σε όσους από τους Νεοέλληνες ταλανίζονται με το πρόβλημα της ελληνικής ιστορικής συνέχειας και στους ξένους (κυρίως τους Δυτικοευρωπαίους και τους Αμερικάνους βλαστούς τους) που αρκούνται στην επιλεκτική γνώση του παρελθόντος τους…»
Γιατί το Βυζάντιο, λοιπόν;
(Το ερωτηματικό εξυπακούεται, γιατί καμιά απάντηση δεν μπορεί βέβαια να είναι οριστική, αναφέρει η συγγραφέας στον πρόλογο του βιβλίου της το οποίο κυκλοφόρησε σε πολλές εκδόσεις από την πρώτη του εμφάνιση το 2009 μέχρι σήμερα ). Μα διότι είναι η πρώτη ιστορικά ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, δίνει την απάντηση η συγγραφέας, από την άποψη των θεμελιωδών χαρακτηριστικών του κι αυτά ήδη από την αυγή της ύπαρξής του. Εχουμε και λέμε: Διοίκηση ρωμαϊκής έμπνευσης, θρησκεία και εκκλησία χριστιανική, και ελληνόφωνη, ελληνοπρεπής πνευματική κίνηση και διανόηση. Αυτά και μόνο το αναγάγουν ιστορικά ως το θεμέλιο της Ευρώπης. Και για το πιστοποιήσει αυτό η Ελένη Αρβελέρ μεταφέρει συνοπτικά ορισμό του Paul Valery για τον Ευρωπαίο: Αυτός που υπέστη την επίδραση της ελληνικής ορθολογικής σκέψης, που γνώρισε την εμβέλεια των ρωμαϊκών διοικητικών θεσμών και που ζει σύμφωνα με την ιουδαϊκοχριστιανική πνευματικότητα.
Σύμφωνα με την ίδια, λίγοι γνωρίζουν [ακόμη και στην Ελλάδα] τη βαθιά προσήλωση των Βυζαντινών στις ανθρωπιστικές αρχές. Συγκεκριμένα: «Ενδεικτικά αναφέρω ότι η βυζαντινή νομοθεσία απαγορεύειτο “μετά βασάνων εξετάζεσθαι” (είμαστε παρασάγγες μακριά από τις συνήθειες της Ιεράς Εξέτασης των Δυτικών)»
Η πρωτοβουλία της συγγραφέως να βάλει, κατά το δυνατόν, έστω εκ του πλαγίου και λάθρα σχεδόν, το Βυζάντιο στη θέση που τα επιτεύγματά του μας υπαγορεύουν, όπως λέει, εκκινήθηκε από την άγνοια των πολλών περί του Βυζαντινού κατορθώματος. «Σχολαστικισμός, λογιοτατισμός και σκοταδισμός ταυτίζονται σχεδόν σήμερα με τον βυζαντινισμό για να περιγράψουν μια περίπλοκη σκέψη, που αποστασιοποιήθηκε από το αρχαίο ορθολογιστικό πνεύμα, και από την ανθρωπιστική ενατένιση της κλασικής παιδείας· θέσεις ακραίες», εξηγεί. Και επιχειρεί να φωτίσει αλήθειες που λίγοι γνωρίζουν. Σύμφωνα με την ίδια, λίγοι γνωρίζουν [ακόμη και στην Ελλάδα] τη βαθιά προσήλωση των Βυζαντινών στις ανθρωπιστικές αρχές. Συγκεκριμένα: «Ενδεικτικά αναφέρω ότι η βυζαντινή νομοθεσία απαγορεύειτο “μετά βασάνων εξετάζεσθαι” (είμαστε παρασάγγες μακριά από τις συνήθειες της Ιεράς Εξέτασης των Δυτικών) και ότι η περιώνυμη βυζαντινή διπλωματία είχε ως αρχή την εξυπηρέτηση της παγκόσμιας ειρήνης, σύμφωνα με τον τίτλο του “Ειρηνοποιού”, τον οποίο έφερε ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου, αλλά κα τη διατήρηση του «status quo» που εγγυόταν την Pax Romana».
Και να που η καινούργια παγκόσμια δύναμη, η Αμερική, αν και έχει για πρότυπο και υπόδειγμά της, όπως λέγεται, την αρχαία Ρώμη, οφείλει την ύπαρξή της στη βυζαντινή ιστορία και στο δραματικό τέλος της, σύμφωνα με την Ελένη Αρβελέρ. Ο πολυπράγμων Χριστόφορος Κολόμβος, Γενοβέζος που έζησε και στη Χίο κατά την εκεί γενοβέζικη κυριαρχία, καπετάνιος με ευρεία ναυτική εμπειρία, ασφαλώς θα γνώριζε τα Μετεωρολογικά του Αριστοτέλη, τα οποία είχε ήδη μεταφράσει ο βυζαντινός φιλόσοφος Θωμάς Ακινάτης στα μέσα του 14ου αιώνα.
Επιπλέον, όπως λέει η κυρία Αρβελέρ, η Κωνσταντινούπολη, αν και κατακτήθηκε και από τους Λατίνους το 1204 και από τους Οθωμανούς το 1453, έμεινε πάντα, παρ’ όλα τα παθήματά της αυτά, αναφορά αίγλης και μεγαλείου.
Η Κωνσταντινούπολη, αιώνια αναφορά αίγλης και μεγαλείου
Επιπλέον, όπως λέει η κυρία Αρβελέρ, η Κωνσταντινούπολη, αν και κατακτήθηκε και από τους Λατίνους το 1204 και από τους Οθωμανούς το 1453, έμεινε πάντα, παρ’ όλα τα παθήματά της αυτά, αναφορά αίγλης και μεγαλείου. Έτσι ο Μωάμεθ Β’ ο Πορθητής θα προτρέψει τα στρατεύματά του να καταλάβουν την «πολυάνθρωπον και μεγάλην πόλιν, βασίλειον των πάλαι ποτέ Ρωμαίων, ες άκρον ευδαιμονίας και τύχης και δόξης ελάσασαν, κεφαλήν γεγενημένην της οικουμένης [απόδειξη αυτό του άλλοτε παγκόσμιου ρόλου της], ης το κλέος, συνεχίζει ο Μωάμεθ, πάσαν επήλθε την οικουμένην».
Χάρη στις διάφορες αναγεννήσεις που γνώρισε το χιλιόχρονο Βυζάντιο [του Φώτιου και των Μακεδόνων, των Κομνηνών και των Παλαιολόγων] διέσωσε τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που οι διανοούμενοί του διέδωσαν στη Δύση. Στα κείμενα αυτά στηρίχθηκε το πνευματικό ξύπνημα της Ευρώπης, αναφέρει η Ελένη Αρβελέρ.
Κι αυτή είναι, κατά την ίδια η βυζαντινή κληρονομιά, «το Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο», που θα ζήσει μέσα σ’ αυτό τον νέο κόσμο ως η αναφορά σε έναν νέο ουμανισμό, τον ανθρωπισμό που μετουσίωσε το αρχαίο μάθημα μπολιάζοντάς το με τον χριστιανισμό, αυτό το μάθημα που μετέφεραν στη Δύση οι διανοούμενοι της Κωνσταντινούπολης φεύγοντας μακριά από την πνευματική κενότητα του κατακτητή. Η Κωνσταντινούπολη είναι ο μακροχρόνιος σταθμός του, μετά την Αλεξάνδρεια και πριν από τη Βενετία. Χάρη στις διάφορες αναγεννήσεις που γνώρισε το χιλιόχρονο Βυζάντιο [του Φώτιου και των Μακεδόνων, των Κομνηνών και των Παλαιολόγων] διέσωσε τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που οι διανοούμενοί του διέδωσαν στη Δύση. Στα κείμενα αυτά στηρίχθηκε το πνευματικό ξύπνημα της Ευρώπης, αναφέρει η Ελένη Αρβελέρ.
Μια γενική εισαγωγή στη σημασία του Βυζαντίου
Στον αναγνώστη μένει να αναμετρήσει την επιτυχία της προσπάθειάς μου, λέει η Ελένη Αρβελέρ στον πρόλογο του βιβλίου της. Και, παρά τις αντιρρήσεις, πολλές κριτικές ήταν θετικές συνολικά, με έμφαση στη προσβάσιμη γραφή και την εκλαϊκευμένη αλλά ενημερωτική ματιά στην βυζαντινή ιστορία.
Το «Γιατί το Βυζάντιο» αναγνωρίστηκε ως ένα χρήσιμο βιβλίο για το ευρύ κοινό που θέλει να κατανοήσει το «γιατί» και τη σημασία του Βυζαντίου, όχι μόνο ως ακαδημαϊκή μελέτη αλλά και ως γενική εισαγωγή στο θέμα. Μα πάνω απ’ όλα ταυτίζεται με την αφοσίωση της δημιουργού του στο να άρει σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό την παρεξήγηση που βαρύνει αυτή τη χιλιόχρονη περίοδο της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας.
