Η αρχαιολογία δεν ανασυνθέτει πλέον μόνο όσα έβλεπαν ή χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι του παρελθόντος. Χάρη στις σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους μπορεί να προσεγγίσει ακόμη και κάτι τόσο άυλο και εφήμερο όσο οι μυρωδιές που τους περιέβαλλαν.
Στο πεδίο της λεγόμενης «αισθητηριακής αρχαιολογίας», οι ερευνητές επιχειρούν να ανασυνθέσουν τα «οσφρητικά τοπία» περασμένων εποχών.
Μια νέα μελέτη προσφέρει τώρα μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εικόνα από την Πομπηία: Στο εσωτερικό των εύπορων κατοικιών, η ατμόσφαρα κατά τη διάρκεια των οικιακών θρησκευτικών τελετουργιών φαίνεται ότι γέμιζε από ξυλώδη και γήινα αρώματα, μαζί με ευωδιαστές ρητίνες και φυτικά υλικά -μια διακριτική νότα εσπεριδοειδών.
Διεθνής ομάδα ερευνητών κατέληξε στα συμπεράσματα αυτά αναλύοντας κατάλοιπα ηλικίας περίπου 2.000 ετών από δύο πήλινα θυμιατήρια. Το ένα είχε βρεθεί στην Πομπηία, σε κτίριο που την εποχή της έκρηξης του Βεζούβιου, το 79 μ.Χ., βρισκόταν σε διαδικασία μετατροπής σε πανδοχείο. Το δεύτερο προερχόταν από αγροτική έπαυλη στο γειτονικό Μποσκορεάλε και είχε εντοπιστεί μέσα σε οικιακό ιερό, μαζί με άλλα αντικείμενα τελετουργικού χαρακτήρα.
Το σχήμα, η διακόσμηση και το περιβάλλον των αγγείων υποδείκνυαν ότι χρησιμοποιούνταν για την καύση προσφορών στο πλαίσιο της οικιακής λατρείας. Οι πρακτικές αυτές είναι γνωστές από τις αρχαίες γραπτές πηγές. Οι Ρωμαίοι συνήθιζαν να προσφέρουν θυμίαμα, κρασί, άνθη, καρπούς και δημητριακά στις οικιακές θεότητες, μεταξύ των οποίων οι Λάρητες και οι Πενάτες.
Μέχρι σήμερα, ωστόσο, οι αρχαιολόγοι διέθεταν ελάχιστα άμεσα υλικά τεκμήρια για το τι ακριβώς καιγόταν μέσα στα θυμιατήρια.
Για να το διαπιστώσουν, οι επιστήμονες συνέλεξαν μικροσκοπικά δείγματα από το εσωτερικό των δύο αγγείων, λαμβάνοντας ιδιαίτερες προφυλάξεις ώστε να περιορίσουν τον κίνδυνο σύγχρονης επιμόλυνσης. Στη συνέχεια εφάρμοσαν διαφορετικές και συμπληρωματικές αναλυτικές τεχνικές. Αναζήτησαν μικροσκοπικά ανόργανα κατάλοιπα που δημιουργούνται κατά την καύση φυτών, καθώς και φυτολίθους -μικροσκοπικές δομές πυριτίου που σχηματίζονται στους φυτικούς ιστούς και μπορούν να διατηρηθούν επί χιλιετίες. Παράλληλα, με τη βοήθεια αέριας χρωματογραφίας και φασματομετρίας μάζας αναζήτησαν τα μοριακά ίχνη αρχαίων ρητινών, ελαίων και άλλων οργανικών ουσιών.
Ένα από τα πρώτα ενδιαφέροντα ευρήματα ήταν αυτό που δεν εντοπίστηκε: κανένα από τα δύο θυμιατήρια δεν έφερε ενδείξεις ότι είχε χρησιμοποιηθεί αποξηραμένη ζωική κοπριά ως καύσιμη ύλη, πρακτική γνωστή σε άλλες περιοχές του αρχαίου κόσμου.
Αντίθετα, και στα δύο αγγεία βρέθηκαν άφθονα μικροσκοπικά κατάλοιπα που μαρτυρούν την καύση ξυλωδών φυτών. Η ανάλυση των φυτολίθων υποδεικνύει ένα μείγμα φυτικών υλών, στο οποίο πιθανότατα περιλαμβάνονταν βελανιδιά, δάφνη, φυτά που παράγουν πυρηνόκαρπους, καθώς και διάφορα αγρωστώδη. Ορισμένα από αυτά μπορεί να χρησιμοποιούνταν ως καύσιμη ύλη, ενώ άλλα ενδέχεται να αποτελούσαν τα ίδια προσφορές προς τις θεότητες.
Πολλά από τα συγκεκριμένα φυτά φύονταν στην περιοχή της Πομπηίας. Η διαπίστωση συμφωνεί με παλαιότερα ευρήματα απανθρακωμένων σύκων, κουκουναριών και άλλων φυτικών προσφορών σε ιερά της πόλης, ενισχύοντας την άποψη ότι η τοπική βλάστηση κατείχε σημαντική θέση στην καθημερινή οικιακή λατρεία.
Το πλέον εντυπωσιακό εύρημα προήλθε από το ένα θυμιατήρι, όπου διατηρήθηκαν χημικά ίχνη αρωματικής ρητίνης της οικογένειας Burseraceae, στην οποία ανήκουν φυτά που παράγουν, μεταξύ άλλων, το λιβάνι.
Η ανάλυση δείχνει ότι η συγκεκριμένη ρητίνη πιθανότατα δεν προερχόταν από τη νότια Αραβία -βασική πηγή του λιβανιού που κυκλοφορούσε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία– αλλά από πολύ πιο μακρινές περιοχές, ενδεχομένως την Ινδία ή την υποσαχάρια Αφρική.
Το εύρημα προσφέρει έτσι μια απτή ένδειξη της θέσης της Πομπηίας μέσα στα εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα της εποχής. Αρωματικές ρητίνες από την Αραβία, την Αφρική και την Ασία μεταφέρονταν μέσω της Ερυθράς Θάλασσας προς την Αλεξάνδρεια και από εκεί στη Μεσόγειο και την Ιταλία, φθάνοντας τελικά ακόμη και στα οικιακά ιερά.
Παρότι η χρήση αρωματικών ουσιών στις ρωμαϊκές τελετουργίες είναι καλά τεκμηριωμένη στις γραπτές πηγές, η νέα μελέτη παρέχει την πρώτη άμεση αρχαιολογική ένδειξη για την καύση εισαγόμενων αρωματικών ρητινών στο πλαίσιο της οικιακής λατρείας στην Πομπηία.
Στο ίδιο θυμιατήριο εντοπίστηκαν επίσης πιθανές χημικές ενδείξεις προϊόντων του σταφυλιού, ενδεχομένως κρασιού. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το συγκεκριμένο εύρημα πρέπει να αντιμετωπιστεί με επιφύλαξη, καθώς δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως η σύγχρονη επιμόλυνση. Εάν, ωστόσο, επιβεβαιωθεί, συνάδει εντυπωσιακά με όσα γνωρίζουμε από τις αρχαίες πηγές για τις ρωμαϊκές θρησκευτικές πρακτικές.
Τα κείμενα της εποχής περιγράφουν τελετουργίες κατά τις οποίες οι πιστοί πραγματοποιούσαν σπονδές κρασιού ενώ ταυτόχρονα έκαιγαν θυμίαμα. Έτσι, τα ταπεινά στρώματα στάχτης που παρέμειναν επί σχεδόν δύο χιλιετίες μέσα στα πήλινα αγγεία φαίνεται ότι διατήρησαν τα χημικά ίχνη πραγματικών τελετουργιών.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Antiquity.
Με πληροφορίες από ScienceAlert
