Με ένα μοναδικό πρόγραμμα ελληνικής λόγιας και λαϊκής μουσικής εμπνευσμένο από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, πραγματοποίησε το ντεμπούτο της στη Νέα Υόρκη, την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου, η Εθνική Λυρική Σκηνή.
Το ενθουσιώδες κοινό που κατέκλυσε την αίθουσα Stern Auditorium / Perelman Stage –χωρητικότητας 3.000 θέσεων- του ιστορικού Carnegie Hall χειροκρότησε όρθιο και συγκινημένο την Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, τον αρχιμουσικό Βασίλη Χριστόπουλο, το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις και τις σολίστ Ανίτα Ρατσβελισβίλι και Μαρία Κωστράκη.
Το πρόγραμμα της συναυλίας Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music δημιούργησε μια μοναδική μουσική γέφυρα που συνέδεσε διαφορετικές γενιές Ελλήνων συνθετών. Παρά τις διαφορετικές αισθητικές και καλλιτεχνικές τους διαδρομές, οι πέντε συνθέτες επηρεάστηκαν βαθιά από τον πνευματικό κόσμο του Νίκου Καζαντζάκη και το νησί της Κρήτης -είτε ως τόπο καταγωγής είτε ως κληρονομιά ή ως συμβολική αναφορά.
Η συναυλία ξεκίνησε με την Ορχήστρα της ΕΛΣ να ερμηνεύει το έξοχο νεανικό έργο του Δημήτρη Μητρόπουλου (1896-1960) Κρητική γιορτή, στην ενορχήστρωση για μεγάλη ορχήστρα του Νίκου Σκαλκώτα. Μαγεμένος από την κρητική κουλτούρα, ο κορυφαίας Έλληνας μαέστρος του 20ού αιώνα και μεταξύ άλλων Διευθυντής της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης, έγραψε το έργο αυτό εμπνευσμένος από τη μαντινάδα «Δεν θα μαγειρέψω πια κουκιά, δεν θα βάλω πια κατσαρόλα», την οποία άκουσε το 1917, όταν υπηρετούσε στην Μπάντα της Στρατιωτικής Φρουράς της Αθήνας, από τους συστρατιώτες του. O Μητρόπουλος, που υπήρξε προσωπικός φίλος του Νίκου Καζαντζάκη, αφιέρωσε την Κρητική γιορτή στον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο και επέλεξε να χρησιμοποιήσει μελωδική έμπνευση από το πλούσιο ύφος του ύστερου ρομαντισμού και έντονες ηχητικές αποχρώσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν την προθυμία του να απελευθερωθεί από τους κανόνες μιας Εθνικής Σχολής, ανακαλύπτοντας άλλα εκφραστικά μέσα.
Στη συνέχεια, οι Τρεις κρητικοί χοροί του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949) –κορυφαίου συνθέτη της νεοελληνικής μουσικής– έφεραν την ενέργεια, τον παλμό και τη λεβεντιά των παραδοσιακών χορών της Κρήτης στο Carnegie Hall. Ο συνθέτης διατήρησε το λαϊκό και αυθεντικό χρώμα των χορών, όπως ο πηδηχτός, ο συρτός και ο πεντοζάλης, συνδυάζοντάς το με το προσωπικό του πολυφωνικό και συχνά πρωτοποριακό συνθετικό ύφος. Η επιθυμία του Σκαλκώτα στους Ελληνικούς χορούς (1931-1935) ήταν να γεφυρώσει τη δημοτική παράδοση με τη λόγια μουσική, τονίζοντας τα μουσικά χαρακτηριστικά και την ποικιλομορφία του ελληνικού τοπίου και εφαρμόζοντας σύγχρονες και πρωτοποριακές τεχνικές ενορχήστρωσης.
Το πρώτο μέρος της συναυλίας έκλεισε με θερμότατο χειροκρότημα για το συναρπαστικό συμφωνικό έργο Amor Fati του Γιώργου Κουμεντάκη, το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Αμερική, σε μια ιδιαίτερη ανάγνωση από τον Βασίλη Χριστόπουλο. Το έργο γράφτηκε το 2007 για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα και αποτυπώνει την καζαντζακική αποδοχή της μοίρας και τη βαθιά σχέση του συνθέτη με την κρητική μουσική ταυτότητα. Το έργο, το οποίο αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο της συνθετικής εργασίας του Καλλιτεχνικού Διευθυντή της ΕΛΣ Γιώργου Κουμεντάκη –ενός από τους πιο προικισμένους και πολυδιάστατους Έλληνες συνθέτες της εποχής μας–, ενσωματώνει βιωματικά την κρητική μουσική παράδοση, χωρίς τη χρήση παραδοσιακών οργάνων και μέσω μιας αφαιρετικής ορχηστρικής γραφής. Ο συνθέτης μεταφέρει ποιητικά τον λόγο του Καζαντζάκη μέσα από καταγραφές κελαηδισμάτων πουλιών. Η ισορροπία μεταξύ των διονυσιακών ήχων των πνευστών και των απολλώνειων εγχόρδων παραπέμπει στην «τραγική» συνύπαρξη πνεύματος και σώματος, λόγου και πάθους, την αγάπη για το πεπρωμένο και τη δυαδική υπόσταση του ανθρώπου.
Με τον μοναδικό Καπετάν Μιχάλη του Μάνου Χατζιδάκι (1925-1994) ξεκίνησε το δεύτερο μέρος της συναυλίας, προκαλώντας ιδιαίτερη συγκίνηση στο κοινό. Το έργο ερμήνευσε με μεγάλη ευαισθησία το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις με σολίστ τη Μαρία Κωστράκη, σε μουσική διεύθυνση του Βασίλη Χριστόπουλου. Ο Χατζιδάκις για τον κύκλο αυτόν εμπνεύστηκε από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη, με στίχους πάνω σε αυτούσιες φράσεις του συγγραφέα. Το έργο επικεντρώνεται στη συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη του 19ου αιώνα. Χρησιμοποιούνται όργανα παραδοσιακά που εκπροσωπούν δύο παράλληλους κόσμους με τον ίδιο τρόπο που κινείται και η ζωή των βασικών ηρώων, χριστιανών και μουσουλμάνων. Στο δημοφιλέστατο αυτό έργο, οι καζαντζακικές θεματικές της ελευθερίας, της θυσίας και της εσωτερικής σύγκρουσης μετασχηματίζονται στη μουσική του Χατζιδάκι όχι ως επική αφήγηση, αλλά ως λυρικό και υπαρξιακό σχόλιο. Το έργο είναι πιο κοντά στη δυτική μουσική, παρά το γεγονός ότι πολλές από τις μελωδικές γραμμές έχουν τις ρίζες τους στους τρόπους του ρεμπέτικου.
Με τον διονυσιακό Ζορμπά του Μίκη Θεοδωράκη ολοκληρώθηκε, μέσα σε κλίμα γιορτής και ανάτασης, η συναυλία της ΕΛΣ στη Νέα Υόρκη. H πιο διάσημη ελληνική μουσική στα πέρατα του κόσμου, ο «Χορός του Ζορμπά», στη συμφωνική εκδοχή του, ενθουσίασε και συγκίνησε όχι μόνο το κοινό της Ομογένειας, αλλά και τους Αμερικανούς που συνέρρευσαν στη συναυλία. Η μουσική του Θεοδωράκη για την ταινία Ζορμπάς του Μιχάλη Κακογιάννη (1964), που βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, έγινε σύμβολο της ελευθερίας, εμπνέοντας γενιές θεατών σε όλο τον κόσμο. Με το έργο αυτό ο Θεοδωράκης χάρισε στον Ζορμπά μια δική του μουσική ταυτότητα, τη δική του φωνή, η οποία έχει ταυτιστεί με το ελληνικό πνεύμα παγκοσμίως.
H διεθνώς καταξιωμένη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι ερμήνευσε για πρώτη φορά τα τρία διάσημα τραγούδια του έργου («Με τ’ αστεράκι της αυγής», «Μαρίνα», «Στρώσε το στρώμα σου»), ενώ η Ορχήστρα της ΕΛΣ υπό τον Βασίλη Χριστόπουλο έδωσε μια απολύτως συνεπή στο πνεύμα του Θεοδωράκη ερμηνεία, λαμβάνοντας θερμότατο χειροκρότημα και επευφημίες.
Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της τουρκοκρατούμενης Κρήτης. Σπούδασε νομική στην Αθήνα και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Πραγματοποίησε πλήθος ταξιδιών στο εξωτερικό, αρκετές φορές ως ανταποκριτής εφημερίδων. Tιμήθηκε με το Βραβείο Ειρήνης και προτάθηκε ως υποψήφιος για το Νόμπελ Λογοτεχνίας εννέα φορές. Ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του πρωτίστως ποιητή, έχοντας γράψει την Οδύσεια (1938), ένα μεγαλόπνοο έργο με 24 ραψωδίες και 33.333 στίχους. Ωστόσο, ευρύτερα γνωστός έγινε από τα μυθιστορήματά του. Το έργο του έχει μεταφραστεί και εκδοθεί σε περισσότερες από πενήντα χώρες και έχει διασκευαστεί για το θέατρο, τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Ο πιο πολυμεταφρασμένος Έλληνας συγγραφέας παγκοσμίως αποτελεί μια από τις πιο διαχρονικές και γόνιμες πηγές έμπνευσης για την ελληνική μουσική δημιουργία του 20ού και του 21ου αιώνα.
Η εμφάνιση της ΕΛΣ στη Νέα Υόρκη πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής της Αμερικής. Με την παρουσία τους τίμησαν τη συναυλία η Γενική Πρόξενος κ. Ιφιγένεια Καναρά και ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Διοκλείας κ. Νεκτάριος, ο οποίος εκπροσώπησε την Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής.
Η συναυλία πραγματοποιήθηκε με τη στήριξη της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και την οικονομική ενίσχυση του υπουργείου Πολιτισμού.
