Γράφει ο Αδάμας Γεροσίδερης
Μια φωτογραφία ενός ανθρώπινου χεριού, στην οποία διακρίνονταν καθαρά τα οστά και ένα δαχτυλίδι, άλλαξε για πάντα την Ιατρική. Στις 8 Νοεμβρίου 1895 ο Γερμανός φυσικός Βίλχελμ Κόνραντ Ρέντγκεν ανακάλυψε τις ακτίνες Χ. Εκατόν τριάντα ένα χρόνια αργότερα, η Διεθνής Ημέρα Ακτινολογίας, που τιμάται κάθε 8 Νοεμβρίου, είναι μια αφορμή να θυμηθούμε όχι μόνο αυτή την επιστημονική επανάσταση αλλά και τη σημασία της σωστής χρήσης της ακτινοβολίας.
Η ανακάλυψη που επέτρεψε στους γιατρούς να δουν μέσα στο σώμα
Ο Ρέντγκεν πειραματιζόταν στο Βίρτσμπουργκ με ηλεκτρικές εκκενώσεις σε σωλήνες σχεδόν χωρίς αέρα, όταν παρατήρησε ότι μια οθόνη φθορισμού φωτιζόταν παρά το κάλυμμα του σωλήνα. Διαπίστωσε ότι ένα άγνωστο είδος ακτινοβολίας διαπερνούσε υλικά και μαλακούς ιστούς, ενώ τα οστά εμπόδιζαν περισσότερο τη διέλευσή της. Την ονόμασε «Χ» επειδή η φύση της ήταν ακόμη άγνωστη. Η περίφημη ακτινογραφία του χεριού της συζύγου του, Άννας Μπέρτα, έγινε σύμβολο της ανακάλυψης. Το 1901 ο Ρέντγκεν τιμήθηκε με το πρώτο Νόμπελ Φυσικής.
Από το φιλμ στην ψηφιακή ακτινογραφία
Η αρχική τεχνική εξελίχθηκε από τις φωτογραφικές πλάκες στα φιλμ και κατόπιν στους ψηφιακούς ανιχνευτές. Οι ακτινογραφίες βοηθούν στη διάγνωση καταγμάτων, παθήσεων του θώρακα και πολλών άλλων προβλημάτων. Η μαστογραφία είναι εξειδικευμένη εξέταση με ακτίνες Χ, ενώ η ακτινοσκόπηση προσφέρει εικόνες σε πραγματικό χρόνο για διαγνωστικές και επεμβατικές πράξεις. Η τεχνολογία σήμερα επιδιώκει υψηλή διαγνωστική ποιότητα με την ελάχιστη αναγκαία δόση.
Πόσο επικίνδυνη είναι η ακτινογραφία για τον ασθενή;
Οι ακτίνες Χ αποτελούν ιοντίζουσα ακτινοβολία: μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στο DNA και, σε βάθος ζωής, μια μικρή αύξηση της πιθανότητας εμφάνισης καρκίνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια συνηθισμένη ακτινογραφία είναι επικίνδυνη με την καθημερινή έννοια του όρου. Μια τυπική μετωπική ακτινογραφία θώρακος αντιστοιχεί περίπου σε 0,02 millisievert (mSv), αν και οι δόσεις διαφέρουν ανάλογα με το μηχάνημα και την εξέταση. Το σημαντικό είναι η ιατρική αναγκαιότητα, όχι ο αδικαιολόγητος φόβος. Παιδιά και έγκυες χρειάζονται ειδική αξιολόγηση και προσαρμοσμένα πρωτόκολλα. Πριν από μια εξέταση ο ασθενής πρέπει να αναφέρει ενδεχόμενη εγκυμοσύνη και προηγούμενες παρόμοιες απεικονίσεις.
Αξονική τομογραφία: Περισσότερη πληροφορία, συνήθως μεγαλύτερη δόση
Η αξονική τομογραφία (CT) χρησιμοποιεί επίσης ακτίνες Χ, αλλά καταγράφει πολλαπλές προβολές γύρω από το σώμα και ο υπολογιστής ανασυνθέτει τομές και τρισδιάστατες εικόνες. Η ανάπτυξή της συνδέεται με τον Γκόντφρεϊ Χάουνσφιλντ και τον Άλαν Κόρμακ, που βραβεύθηκαν με Νόμπελ Ιατρικής το 1979. Είναι πολύτιμη σε τραύματα, εγκεφαλικά επεισόδια, αιμορραγίες, καρκίνο και επείγουσες καταστάσεις. Μια τυπική αξονική κεφαλής μπορεί να έχει δόση περίπου 2 mSv και μια θώρακος περίπου 7 mSv, τιμές ενδεικτικές και όχι σταθερές. Ο κίνδυνος της ακτινοβολίας αυξάνεται με τη δόση και τις επαναλαμβανόμενες εξετάσεις, όμως η καθυστέρηση μιας αναγκαίας αξονικής μπορεί να είναι πολύ πιο επικίνδυνη από την ίδια την έκθεση.
Μαγνητική τομογραφία: Εικόνες χωρίς ακτίνες Χ
Η μαγνητική τομογραφία (MRI) αποτελεί διαφορετική τεχνολογία: χρησιμοποιεί ισχυρό μαγνητικό πεδίο και ραδιοκύματα, όχι ιοντίζουσα ακτινοβολία. Ο Πολ Λότερμπουρ και ο Πίτερ Μάνσφιλντ τιμήθηκαν με Νόμπελ Ιατρικής το 2003 για ανακαλύψεις που καθιέρωσαν τη μαγνητική απεικόνιση. Η MRI προσφέρει εξαιρετική λεπτομέρεια σε εγκέφαλο, νωτιαίο μυελό, αρθρώσεις και μαλακούς ιστούς. Δεν είναι όμως χωρίς προφυλάξεις: ορισμένα εμφυτεύματα ή συσκευές απαιτούν ειδικό έλεγχο συμβατότητας, μεταλλικά αντικείμενα μπορεί να γίνουν επικίνδυνα, ο θόρυβος επιβάλλει προστασία ακοής και, όταν χρησιμοποιείται σκιαγραφικό γαδολινίου, χρειάζεται εξατομικευμένη εκτίμηση.
Οι εργαζόμενοι και τα μέτρα ακτινοπροστασίας
Για τους ακτινολόγους, τεχνολόγους ακτινολογίας, νοσηλευτές και επεμβατικούς γιατρούς η προστασία είναι καθημερινή υποχρέωση. Βασικός κανόνας: λιγότερος χρόνος κοντά στην πηγή, μεγαλύτερη δυνατή απόσταση και κατάλληλη θωράκιση. Όπου προβλέπεται, χρησιμοποιούνται προστατευτικές ποδιές, καλύμματα θυρεοειδούς, ειδικά γυαλιά, κινητά ή σταθερά πετάσματα, καθώς και ατομικά δοσίμετρα για καταγραφή της έκθεσης. Το προσωπικό δεν πρέπει ποτέ να τοποθετεί τα χέρια του στην απευθείας δέσμη. Απαιτούνται εκπαίδευση, έλεγχος των μηχανημάτων και οργανωμένα πρωτόκολλα, ιδίως στην επεμβατική ακτινολογία, όπου η έκθεση μπορεί να είναι μεγαλύτερη. Το δοσίμετρο μετρά την έκθεση· δεν τη σταματά.
Τι πρέπει να ρωτά ο ασθενής
Οι χρήσιμες ερωτήσεις είναι απλές: Γιατί χρειάζεται η συγκεκριμένη εξέταση; Υπάρχει κατάλληλη εναλλακτική χωρίς ιοντίζουσα ακτινοβολία, όπως υπερηχογράφημα ή μαγνητική; Έχει προηγηθεί πρόσφατα η ίδια εξέταση; Χρειάζεται σκιαγραφικό; Η απάντηση διαφέρει ανά περίπτωση. Ο στόχος δεν είναι να αποφεύγουμε την απεικόνιση, αλλά να αποφεύγουμε τις περιττές εξετάσεις και να εφαρμόζουμε την αρχή ALARA: δόση όσο χαμηλή είναι λογικά εφικτό, χωρίς να χάνεται η διαγνωστική αξία.
Μια ανακάλυψη που εξακολουθεί να σώζει ζωές
Από το χέρι της Μπέρτα Ρέντγκεν μέχρι τις σύγχρονες ψηφιακές ακτινογραφίες, τις αξονικές υψηλής ευκρίνειας και τις μαγνητικές τομογραφίες, η Ιατρική απέκτησε τρόπους να βλέπει εκεί όπου κάποτε μόνο το χειρουργείο μπορούσε να φτάσει. Η πρόοδος δεν καταργεί την ανάγκη προσοχής. Την κάνει πιο ουσιαστική: σωστή εξέταση, σωστή στιγμή, σωστή προστασία.
Πηγές
International Day of Radiology / SanSimera.gr · NobelPrize.org · U.S. Food and Drug Administration (FDA) · International Atomic Energy Agency (IAEA).
