Μια νέα βιογραφία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που επιχειρεί να φωτίσει όχι μόνο τις στρατιωτικές κατακτήσεις του, αλλά και την προσωπικότητα, τις αντιφάσεις και την ιστορική κληρονομιά του, απέσπασε το φετινό βραβείο Baillie Gifford για το καλύτερο nonfiction βιβλίο.
Το «Alexander: God, King, Man» του Βρετανού ιστορικού Έντμουντ Ρίτσαρντσον, καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ, αναδείχτηκε νικητής την Τετάρτη 4 Νοεμβρίου στο Λονδίνο. Πρόκειται για μια ιστορική πρωτιά, καθώς, από την καθιέρωση του βραβείου το 1999, κανένα βιβλίο με θέμα από την αρχαιότητα δεν είχε κατακτήσει τη συγκεκριμένη διάκριση.
Ο Ρίτσαρντσον αφιέρωσε μία ολόκληρη δεκαετία στην έρευνα για τη ζωή του Μακεδόνα βασιλιά. Για τη συγγραφή της βιογραφίας μελέτησε και μετέφρασε ο ίδιος πηγές από δώδεκα αρχαίες γλώσσες, αξιοποιώντας επίσης αρχαιολογικά δεδομένα και σύγχρονες τεχνολογικές μεθόδους.
Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την κριτική επιτροπή, είναι ένα έργο που συνδυάζει την επιστημονική τεκμηρίωση με την αφηγηματική δύναμη ενός μυθιστορήματος.
Από τον νεαρό βασιλιά στον ζωντανό θεό
Η αφήγηση αρχίζει το 336 π.Χ., όταν ο Αλέξανδρος, μόλις είκοσι ετών, διαδέχθηκε τον δολοφονημένο πατέρα του, Φίλιππο Β΄, στον θρόνο της Μακεδονίας. Κληρονόμησε ένα βασίλειο αντιμέτωπο με οικονομικές δυσκολίες και πολιτικές προκλήσεις, χωρίς τίποτε να προδιαγράφει την έκταση των κατακτήσεων που θα ακολουθούσαν.
«Κανείς δεν τον αποκαλούσε Μέγα Αλέξανδρο όσο ζούσε», δήλωσε ο Ρίτσαρντσον στο Associated Press. «Κανείς δεν πίστευε ότι επρόκειτο να κατακτήσει τον κόσμο».
Ο συγγραφέας περιγράφει έναν νεαρό ηγεμόνα που αρχικά ζούσε στη σκιά του πατέρα του, αλλά έμελλε να ανατρέψει τις ισορροπίες του αρχαίου κόσμου.
Η εκστρατεία εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας, οι αναμετρήσεις με τον Δαρείο Γ΄, η κατάκτηση της Αιγύπτου και η προέλαση έως την Ινδία συνθέτουν μια αφήγηση διαρκούς επέκτασης, στην οποία η στρατιωτική ιδιοφυΐα συνυπάρχει με τη σκληρότητα, τη φιλοδοξία και την ολοένα εντονότερη αναζήτηση μιας θεϊκής ταυτότητας.
Στην κριτική του βιβλίου που δημοσίευσε ο Guardian, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο ο Ρίτσαρντσον αποτυπώνει τη μεταμόρφωση του Αλεξάνδρου, από νεαρό βασιλιά σε κατακτητή, από ήρωα σε άνθρωπο που αντιμετωπίζεται ως θεός, αλλά και σε μια προσωπικότητα που, παρά την απεριόριστη εξουσία της, δεν παύει να δοκιμάζεται από την ανασφάλεια, την απώλεια και τον φόβο του θανάτου.
Η ανθρώπινη πλευρά πίσω από τον θρύλο
Μία από τις αρετές του βιβλίου, σύμφωνα με τον Guardian, είναι ότι ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στις μεγάλες μάχες. Αναζητεί επεισόδια που αποκαλύπτουν τις λιγότερο γνωστές όψεις της προσωπικότητας του Αλεξάνδρου, χρησιμοποιώντας συχνά το χιούμορ για να αναδείξει τις αντιφάσεις του.
Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό που συνδέεται με την επίσκεψή του στο μαντείο του Άμμωνα, στην όαση της Σίβα. Σύμφωνα με την παράδοση που παραθέτει ο Ρίτσαρντσον, όταν ο Αλέξανδρος έγραψε στη μητέρα του, Ολυμπιάδα, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως γιο του Δία Άμμωνα, εκείνη του απάντησε με την οικειότητα μιας μητέρας που αντιμετωπίζει την υπερβολή του γιου της.
Ανάλογα επεισόδια, από τις γενναιόδωρες υποσχέσεις του προς τους στρατιώτες μέχρι τις αγωνιώδεις αναζητήσεις γύρω από την καταγωγή και την εξουσία του, επιτρέπουν στον αναγνώστη να διακρίνει τον άνθρωπο πίσω από τη μυθική μορφή.
Η ιστορία ολοκληρώνεται στη Βαβυλώνα, όπου ο Αλέξανδρος πέθανε το 323 π.Χ., σε ηλικία μόλις 32 ετών. Ο Ρίτσαρντσον εξετάζει και τις πιθανές αιτίες του θανάτου του, παρουσιάζοντας την ασθένεια ως ένα δραματικό τέλος για τον άνθρωπο που είχε επιβιώσει από αλλεπάλληλες μάχες και κινδύνους.
Μια κληρονομιά που ξεπερνά τις κατακτήσεις
Πέρα από τις πολεμικές επιχειρήσεις, ο Ρίτσαρντσον αναδεικνύει τον βαθύ αντίκτυπο που είχε η εκστρατεία του Αλεξάνδρου στις επαφές μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών.
Όπως εξήγησε στο Associated Press, οι κατακτήσεις του συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός κόσμου στον οποίο γνώσεις, θρησκευτικές αντιλήψεις, επιστημονικές ιδέες και καλλιτεχνικές παραδόσεις διακινήθηκαν σε πρωτόγνωρη κλίμακα, από τη Βαβυλώνα έως την Ελλάδα και από την Αίγυπτο έως την Κεντρική Ασία.
Ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο κατέχει η Αλεξάνδρεια και η περίφημη Βιβλιοθήκη της, που ιδρύθηκε μετά τον θάνατο του Μακεδόνα βασιλιά. Ο συγγραφέας εξετάζει την πνευματική άνθηση που συνδέθηκε με την πόλη, από τις προόδους στα μαθηματικά και την αστρονομία έως τη μελέτη και την έκδοση των ομηρικών επών.
Κατά την άποψή του, αυτή η μακροχρόνια πνευματική κληρονομιά συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες συνέπειες της ιστορικής πορείας του Αλεξάνδρου.
Ένα βιβλίο ιστορίας που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα
Η πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, δημοσιογράφος Κίρστι Λανγκ, χαρακτήρισε τη βιογραφία «καθηλωτική». «Αισθάνεσαι πραγματικά ότι βρίσκεσαι εκεί, στο πεδίο της μάχης, προελαύνοντας μαζί με τον Αλέξανδρο στην Κεντρική Ασία και την Αίγυπτο», δήλωσε στο Associated Press, επισημαίνοντας παράλληλα ότι το βιβλίο παρουσιάζει τα αποτελέσματα εκτενούς, πρωτότυπης έρευνας.
Στο ίδιο πνεύμα, η κριτική του Guardian επαινεί την ικανότητα του Ρίτσαρντσον να συνδυάζει την ακαδημαϊκή τεκμηρίωση με μια ζωντανή, ευρηματική και συχνά χιουμοριστική αφήγηση, ακόμη και όταν περιγράφει τη σκληρότητα των στρατιωτικών εκστρατειών του Αλεξάνδρου.
Το βραβείο αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό και για τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Η κριτική επιτροπή χαρακτήρισε το έργο φόρο τιμής στην ιστορία, την αρχαιολογία και την έρευνα, σε μια εποχή κατά την οποία η χρηματοδότηση αυτών των επιστημονικών πεδίων δέχεται πιέσεις.
Η νέα βιογραφία επιλέχθηκε ανάμεσα σε περισσότερα από 350 υποψήφια βιβλία.
Με πληροφορίες από Associated Press, The Guardian
