Μια ανεξιχνίαστη δολοφονία που παρέμενε στο σκοτάδι για περισσότερες από επτά δεκαετίες, η ιστορία μιας νεαρής γυναίκας η οποία υπήρξε ένα από τα πιο περιζήτητα μοντέλα καλλιτεχνών στο Παρίσι και μια επίμονη συγγραφική έρευνα που επιχειρεί να αποκαταστήσει την αλήθεια. Αυτά βρίσκονται στο επίκεντρο του μυθιστορήματος «L’Inconnue du quai de Javel» («Η άγνωστη της αποβάθρας Ζαβέλ»), με το οποίο ο Φιλίπ Ζεναντά κέρδισε το Prix Goncourt 2026, τη σημαντικότερη λογοτεχνική διάκριση της Γαλλίας.
Το βιβλίο ανασυνθέτει την υπόθεση της Λουίζ Κανσό, μιας 29χρονης γυναίκας από τη Βρετάνη, η οποία βρέθηκε νεκρή τη νύχτα της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου 1949, κοντά στον Σηκουάνα.
Γνωστή ως «η γυναίκα με τα εκατό πορτρέτα», λόγω της μεγάλης ζήτησης που είχε ως μοντέλο στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Μονμάρτρης και του Μονπαρνάς, η Κανσό δεν κατάφερε ποτέ να δικαιωθεί. Παρά την ταυτοποίηση τεσσάρων υπόπτων, η αστυνομική έρευνα δεν οδήγησε στην εξιχνίαση του εγκλήματος και η υπόθεση έκλεισε έξι μήνες αργότερα, χωρίς να αποδοθεί δικαιοσύνη.
Από μια ψηφιακή βιβλιοθήκη σε μια ξεχασμένη δολοφονία
Η αφετηρία της συγγραφικής περιπέτειας του Ζενάντα ήταν σχεδόν τυχαία. Αναζητώντας παλιά δημοσιεύματα στην Gallica, την ψηφιακή βιβλιοθήκη της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, ο συγγραφέας έπεσε πάνω στην ιστορία της Λουίζ Κανσό. Τα δημοσιεύματα της εποχής, οι παράξενες λεπτομέρειες γύρω από τον τόπο όπου βρέθηκε το πτώμα της και τα αναπάντητα ερωτήματα της αστυνομικής έρευνας κέντρισαν αμέσως το ενδιαφέρον του.
Η νεαρή γυναίκα είχε εγκαταλείψει τη Βρετάνη και την οικογένειά της σε ηλικία μόλις 17 ετών, το 1937, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή στο Παρίσι. Αρχικά εργάστηκε ως υπηρέτρια, σύντομα όμως η εντυπωσιακή της εμφάνιση την οδήγησε στους καλλιτεχνικούς κύκλους του Μονπαρνάς. Πόζαρε για σημαντικούς ζωγράφους της εποχής, μεταξύ των οποίων οι Σαρλ Πικάρ Λε Ντου, Ζαν-Λουί Μπουσανγκόλ, Αντρέ Ντερέν, Μαρσέλ Γκρομέρ και Λανσελό Νεΐ, αποκτώντας το προσωνύμιο «η γυναίκα με τα εκατό πορτρέτα».
Η ζωή της, ωστόσο, άλλαξε δραματικά με το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Καθώς αρκετοί καλλιτέχνες εγκατέλειψαν το Παρίσι για τον Νότο της Γαλλίας, εκείνη παρέμεινε στη γερμανοκρατούμενη πρωτεύουσα. Εργάστηκε διαδοχικά ως κομπάρσος στον κινηματογράφο, χορεύτρια στο περίφημο Folies Bergère και σερβιτόρα σε καμπαρέ. Είχε αποκτήσει μια κόρη, τη Ναταλί, την οποία άφηνε σε μια τροφό στα προάστια του Παρισιού και επισκεπτόταν κάθε Κυριακή. Οι δυσκολίες της καθημερινότητας και οι συναναστροφές επιβάρυναν σταδιακά τη ζωή της, ενώ η ίδια αντιμετώπισε προβλήματα αλκοολισμού.
Μια προσωπική έρευνα με οδηγό τον επιθεωρητή Μαιγκρέ
Εβδομήντα επτά χρόνια μετά τη δολοφονία, ο Ζεναντά αποφάσισε να ανοίξει ξανά τον φάκελο της υπόθεσης και να κάνει τη δική του έρευνα. Δεν περιορίστηκε στα δημοσιεύματα των εφημερίδων και στα στοιχεία που είχαν συγκεντρώσει οι αστυνομικές αρχές. Αναζήτησε πρόσβαση στους παλιούς φακέλους της αστυνομικής διεύθυνσης Quai des Orfèvres, μελέτησε τις καταθέσεις και τα πρακτικά των ανακρίσεων, εξέτασε φωτογραφίες και αναπαραγωγές των έργων στα οποία είχε ποζάρει η Κανσό και επισκέφθηκε τους τόπους όπου εκείνη είχε ζήσει, τόσο στη Βρετάνη όσο και στο Παρίσι.
Παράλληλα, επιδόθηκε σε μια ιδιαίτερη λογοτεχνική άσκηση: διάβασε ή ξαναδιάβασε 74 από τα 75 μυθιστορήματα του Ζορζ Σιμενόν με πρωταγωνιστή τον επιθεωρητή Μαιγκρέ. Ο διάσημος λογοτεχνικός ντετέκτιβ έγινε, κατά κάποιον τρόπο, ο άτυπος οδηγός του στην προσπάθεια να ανασυνθέσει την υπόθεση.
Μάλιστα, ο συγγραφέας παραδέχεται ότι, όταν ξεκίνησε την έρευνά του, ένιωσε σαν να βρισκόταν στην αρχή ενός μυθιστορήματος του Σιμενόν. Μια από τις σημαντικότερες ιδέες που άντλησε από τον Μαιγκρέ ήταν ότι, για να ανακαλύψει κανείς τον δολοφόνο, πρέπει πρώτα να γνωρίσει πραγματικά το θύμα.
Και αυτή ακριβώς η προσέγγιση αποτελεί την καρδιά του βιβλίου.
Πέρα από την εξιχνίαση του εγκλήματος, η αποκατάσταση της μνήμης ενός θύματος
Η αρχική αστυνομική έκθεση, έκτασης περίπου 300 σελίδων, περιέγραφε την Κανσό ως γυναίκα «αμφιβόλου ηθικής». Τα δημοσιεύματα των εφημερίδων της εποχής την παρουσίαζαν ως πιθανή πόρνη ή τοξικομανή, υιοθετώντας μια εικόνα που επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η υπόθεσή της.
Ο Ζεναντά επιχειρεί να ανατρέψει αυτή την εικόνα. Στο επίκεντρο της έρευνάς του δεν βρίσκεται μόνο το ερώτημα ποιος τη σκότωσε, αλλά και το ποια ήταν πραγματικά η γυναίκα πίσω από τα εκατό πορτρέτα. Αναζητά τις προσωπικές της διαδρομές, τις δυσκολίες, τις σχέσεις και τις επιλογές της, προσπαθώντας να ανασυνθέσει μια ζωή που είχε ουσιαστικά χαθεί πίσω από τις προκαταλήψεις της εποχής.
Το βιβλίο, έκτασης 528 σελίδων, δεν αποτελεί απλώς μια λογοτεχνική αναπαράσταση ενός παλιού εγκλήματος. Φωτίζει επίσης τις κοινωνικές συνθήκες της μεταπολεμικής Γαλλίας, τη θέση των γυναικών, τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι νεαρές μητέρες και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνική τάξη και το φύλο μπορούσαν να επηρεάσουν την απονομή της δικαιοσύνης.
Η εφημερίδα «Le Monde» επαίνεσε ιδιαίτερα την ενσυναίσθηση με την οποία προσεγγίζει την ηρωίδα του, σημειώνοντας ότι ο Ζεναντά δεν φείδεται προσπαθειών για να την κατανοήσει, σαν να επιχειρεί, 70 και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό της, να τη σώσει από τη σπαρακτική μοναξιά των τελευταίων χρόνων της ζωής της. Παράλληλα, αναφέρθηκε στο χιούμορ του βιβλίου και στη χαρακτηριστική «δόση γκρινιάρικης τρυφερότητας» που διακρίνει τη γραφή του.
Η έρευνά του οδηγεί, σύμφωνα με τη Le Monde, σε μια νέα αποκάλυψη μέσα από ένα ακόμη δικαστικό αρχείο, η οποία τον φέρνει πιο κοντά στην ταυτότητα του δολοφόνου. Ο ίδιος θεωρεί πειστικά τα στοιχεία που συγκέντρωσε, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ιστορική αστυνομική υπόθεση έχει επισήμως διαλευκανθεί.
Η πορεία προς το Γκονκούρ
Ο 62χρονος Φιλίπ Ζεναντά έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της συγγραφικής του διαδρομής στην αναψηλάφηση παλιών εγκληματικών υποθέσεων. Η στροφή αυτή ξεκίνησε το 2013 με το «Sulak», που αφηγείται την ιστορία ενός διαβόητου και χαρισματικού ληστή κοσμηματοπωλείων, γνωστού για τις θεαματικές αποδράσεις του τη δεκαετία του 1980. Ακολούθησαν, μεταξύ άλλων, τα «La Petite Femelle» και «Au printemps des monstres», επιβεβαιώνοντας το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για ιστορίες ανθρώπων που βρέθηκαν στο περιθώριο ή αδικήθηκαν από τη δικαιοσύνη και την κοινωνία.
Έχοντας βρεθεί τέσσερις φορές στο παρελθόν στη βραχεία λίστα του Βραβείου Goncourt, ο συγγραφέας κατάφερε τελικά να κατακτήσει τη σημαντικότερη γαλλική λογοτεχνική διάκριση με το 13ο μυθιστόρημά του, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Flammarion.
Η φετινή διοργάνωση, πάντως, σημαδεύτηκε και από μια διαφορετική συζήτηση, καθώς ένα από τα βιβλία που είχαν συμπεριληφθεί στην αρχική λίστα υποψηφιοτήτων, το «C’était ça ou mourir» του Καναδο-Αϊτινού συγγραφέα Θελισόν Ορελιέν, αποσύρθηκε έπειτα από καταγγελίες ότι είχε γραφτεί σχεδόν εξ ολοκλήρου με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Ο συγγραφέας αρνήθηκε ότι χρησιμοποίησε AI, ωστόσο ο εκδοτικός του οίκος διέκοψε τη συνεργασία μαζί του.
Με πληροφορίες από The Guardian, Le Monde
