Γράφει ο Γιώργος Ελευθερίου
Ένα από τα πρόσωπα που σφράγισαν τη γαλλική και την ευρωπαϊκή ιστορία του 20ού αιώνα έφυγε από τη ζωή στις 9 Νοεμβρίου 1970. Ο Σαρλ Ντε Γκολ, ο στρατηγός της Αντίστασης, ηγετική φυσιογνωμία της απελευθέρωσης της Γαλλίας και πρώτος πρόεδρος της Πέμπτης Δημοκρατίας, πέθανε στο σπίτι του στο Κολομπέ-λε-Ντεζ-Εγκλίζ, λίγο πριν συμπληρώσει τα 80 του χρόνια. Στην πολιτική του διαδρομή υπάρχουν δύο εικόνες που έμειναν ανεξίτηλες: το κάλεσμα από το Λονδίνο το 1940 και η κραυγή «Vive le Québec libre!» από ένα μπαλκόνι στο Μόντρεαλ το 1967.
Από την ήττα του 1940 στο κάλεσμα της Αντίστασης
Γεννημένος στις 22 Νοεμβρίου 1890 στη Λιλ, ο Ντε Γκολ ακολούθησε στρατιωτική σταδιοδρομία, πολέμησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τραυματίστηκε και αιχμαλωτίστηκε. Μεταξύ των δύο πολέμων υποστήριξε τη σημασία των τεθωρακισμένων και της κινητής πολεμικής δράσης. Όταν η ναζιστική Γερμανία κατέλαβε τη Γαλλία το 1940, αρνήθηκε να αποδεχθεί τη συνθηκολόγηση.
Στις 18 Ιουνίου 1940, από το BBC στο Λονδίνο, κάλεσε τους Γάλλους να συνεχίσουν τον αγώνα. Η ιστορική εκείνη έκκληση αποτέλεσε την αφετηρία της Ελεύθερης Γαλλίας. Ο ίδιος εξελίχθηκε σε σύμβολο της γαλλικής αντίστασης, ενώ μετά την απελευθέρωση ηγήθηκε της προσωρινής κυβέρνησης. Η αρχική ραδιοφωνική έκκληση της 18ης Ιουνίου, αξίζει να σημειωθεί, δεν σώζεται ως ηχογράφηση· διασώζεται μεταγενέστερη εκφώνηση της 22ας Ιουνίου.
Η επιστροφή το 1958 και η Πέμπτη Δημοκρατία
Το 1946 αποχώρησε από την κυβερνητική εξουσία, διαφωνώντας με το μεταπολεμικό κοινοβουλευτικό σύστημα. Επέστρεψε το 1958, μέσα στην κρίση που συνδεόταν με τον πόλεμο της Αλγερίας. Ανέλαβε την πρωθυπουργία, πρωτοστάτησε στη διαμόρφωση νέου Συντάγματος και η Γαλλία πέρασε στην Πέμπτη Δημοκρατία, με ενισχυμένο τον θεσμό του προέδρου.
Εδώ χρειάζεται μια ιστορική ακρίβεια: η επιστροφή του στην εξουσία έγινε το 1958, όμως πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας διετέλεσε από τον Ιανουάριο του 1959 έως τον Απρίλιο του 1969. Επανεξελέγη το 1965, ύστερα από αναμέτρηση με τον Φρανσουά Μιτεράν.
Η Γαλλία που ήθελε δική της φωνή
Στη διεθνή σκηνή υποστήριξε μια Γαλλία με στρατηγική αυτονομία. Η χώρα απέκτησε ισχυρή ανεξάρτητη πυρηνική αποτροπή, αναγνώρισε διπλωματικά τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας το 1964 και, το 1966, αποχώρησε από το ενιαίο στρατιωτικό διοικητικό σύστημα του ΝΑΤΟ, όχι όμως από την ίδια τη Συμμαχία. Ο Ντε Γκολ αντιτάχθηκε επίσης στην ένταξη της Βρετανίας στην τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, θεωρώντας ότι διακυβεύονταν οι ευρωπαϊκές ισορροπίες.
Στο αποικιακό ζήτημα πήρε αποφάσεις που δίχασαν τη γαλλική κοινωνία. Η Αλγερία απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1962, έπειτα από αιματηρό πόλεμο, πολιτική κρίση και βαθιές εντάσεις. Η στάση του απέναντι στην αποαποικιοποίηση έμελλε να συνδεθεί, με διαφορετικό τρόπο, και με τη δημόσια παρέμβασή του στον γαλλόφωνο Καναδά.
Μόντρεαλ, 24 Ιουλίου 1967: Η φράση που άναψε φωτιές
Τον Ιούλιο του 1967, με αφορμή την Παγκόσμια Έκθεση Expo 67, ο Γάλλος πρόεδρος επισκέφθηκε το Κεμπέκ, ύστερα από πρόσκληση του πρωθυπουργού της επαρχίας, Ντανιέλ Τζόνσον. Στις 24 Ιουλίου έφθασε στο Μόντρεαλ, έχοντας διασχίσει περιοχές όπου πλήθη τον υποδέχθηκαν με σημαίες της Γαλλίας και του Κεμπέκ. Από το μπαλκόνι του δημαρχείου, μπροστά σε χιλιάδες συγκεντρωμένους, εκφώνησε ομιλία που δεν είχε προβλεφθεί επισήμως στο πρόγραμμα.
Θύμισε τη συγκίνηση της απελευθέρωσης της Γαλλίας και μίλησε για την πρόοδο και τη χειραφέτηση της γαλλόφωνης κοινωνίας. Στο τέλος, ύψωσε τη φωνή του: «Vive Montréal! Vive le Québec! Vive le Québec libre! Vive le Canada français et vive la France!» Δηλαδή: «Ζήτω το Μόντρεαλ! Ζήτω το Κεμπέκ! Ζήτω το ελεύθερο Κεμπέκ! Ζήτω ο γαλλικός Καναδάς και ζήτω η Γαλλία!»
Η διατύπωση «Ζήτω το ελεύθερο Κεμπέκ!» έγινε αμέσως πολιτικό γεγονός. Για τους υποστηρικτές της ανεξαρτησίας της γαλλόφωνης επαρχίας ήταν ισχυρό μήνυμα συμπαράστασης. Για την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Οτάβας αποτελούσε παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις του Καναδά. Ο πρωθυπουργός Λέστερ Μπ. Πίρσον αντέδρασε δημόσια, χαρακτηρίζοντας απαράδεκτες τις δηλώσεις. Ο Ντε Γκολ ακύρωσε το σκέλος της επίσκεψης στην Οτάβα και επέστρεψε στη Γαλλία.
Τι σήμαινε πραγματικά το «ελεύθερο Κεμπέκ»
Το Κεμπέκ είναι γαλλόφωνη επαρχία του Καναδά, με ιδιαίτερη γλωσσική, πολιτιστική και ιστορική ταυτότητα. Τη δεκαετία του 1960 βίωνε βαθιές κοινωνικές αλλαγές, τη λεγόμενη «Ήσυχη Επανάσταση», ενώ ενισχυόταν το κίνημα υπέρ της μεγαλύτερης αυτονομίας ή της ανεξαρτησίας. Η ρήση του Ντε Γκολ δεν αποτέλεσε αναγνώριση ανεξάρτητου κράτους, αλλά ερμηνεύθηκε ως δημόσια υποστήριξη στην εθνικιστική διεκδίκηση.
Η συζήτηση δεν έκλεισε με τη διπλωματική κρίση. Το ζήτημα της κυριαρχίας του Κεμπέκ τέθηκε αργότερα σε δημοψηφίσματα, το 1980 και το 1995, χωρίς να προκύψει απόφαση απόσχισης. Το Κεμπέκ παραμένει επαρχία του Καναδά. Η ιστορική φράση του Μόντρεαλ εξακολουθεί, ωστόσο, να θυμίζει πόσο βαριά μπορεί να αποδειχθεί μία και μόνη πρόταση όταν την εκφωνεί ένας αρχηγός κράτους.
Ο Μάης του 1968, η παραίτηση και το τελευταίο αντίο
Το 1968, φοιτητικές εξεγέρσεις και μαζικές απεργίες αμφισβήτησαν τη γαλλική εξουσία. Ο Ντε Γκολ ξεπέρασε προσωρινά την κρίση, όμως τον Απρίλιο του 1969 έχασε το δημοψήφισμα για τη μεταρρύθμιση της Γερουσίας και την περιφερειακή οργάνωση. Το «όχι» συγκέντρωσε 52,4% και, τηρώντας την εξαγγελία του, ανακοίνωσε την παραίτησή του.
Αποσύρθηκε στο Κολομπέ-λε-Ντεζ-Εγκλίζ, όπου πέθανε στις 9 Νοεμβρίου 1970. Η κηδεία του έγινε στις 12 Νοεμβρίου στο χωριό, σύμφωνα με την επιθυμία του για λιτή τελετή. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε επίσημη επιμνημόσυνη τελετή στην Παναγία των Παρισίων με τη συμμετοχή ξένων ηγετών. Ο τάφος του φέρει το όνομα και τις χρονολογίες «1890–1970».
Η ιστορική παρακαταθήκη
Ο Ντε Γκολ παραμένει συνδεδεμένος με την Αντίσταση, τη σταθεροποίηση του γαλλικού πολιτεύματος και την επιδίωξη εθνικής ανεξαρτησίας στη διεθνή πολιτική. Οι επιλογές του εξακολουθούν να προκαλούν συζητήσεις, από την Αλγερία και το ΝΑΤΟ έως το μέλλον της Ευρώπης. Όσο για το Μόντρεαλ, μία κραυγή από ένα δημαρχείο απέκτησε θέση στην ιστορία της διπλωματίας: «Vive le Québec libre!»
Πηγές τεκμηρίωσης
Γαλλική Προεδρία (Élysée): βιογραφία Σαρλ Ντε Γκολ και πλήρες κείμενο της ομιλίας στο Μόντρεαλ (24.7.1967).
Εθνικά Αρχεία Γαλλίας: ιστορικό ομιλιών Ντε Γκολ και αυτοσχέδια παρέμβαση στο Μόντρεαλ.
MEM – Centre des mémoires montréalaises: «Vive le Québec libre!» και ιστορικό πλαίσιο του 1967.
Dictionary of Canadian Biography: λήμμα Lester B. Pearson, καναδική αντίδραση στην ομιλία.
Fondation Charles de Gaulle: βιογραφία, παραίτηση και κηδεία στο Κολομπέ.
