«¡No pasarán!». «Δεν θα περάσουν!».
Δύο λέξεις που έγιναν παγκόσμιο σύνθημα αντίστασης στον φασισμό και συνδέθηκαν με μία από τις πιο εμβληματικές γυναίκες της ευρωπαϊκής πολιτικής ιστορίας.
Τη Ντολόρες Ιμπαρούρι, τη θρυλική Πασιονάρια, που πέθανε στις 12 Νοεμβρίου 1989, σε ηλικία 93 ετών.
Η ζωή της υπήρξε συνυφασμένη με τις μεγάλες συγκρούσεις του 20ού αιώνα: την άνοδο του φασισμού, τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, την ήττα της Ισπανικής Δημοκρατίας, τη μακρόχρονη δικτατορία του Φρανθίσκο Φράνκο και την επιστροφή της δημοκρατίας στην Ισπανία.
Για τους υποστηρικτές της υπήρξε σύμβολο θάρρους, πολιτικής συνέπειας και αντίστασης.
Για τους αντιπάλους της ήταν μία αδιάλλακτη κομμουνίστρια, στενά συνδεδεμένη με τη Σοβιετική Ένωση και τον σταλινισμό.
Όμως, ανεξάρτητα από την πολιτική αποτίμηση της διαδρομής της, η Ιμπαρούρι κατέχει ξεχωριστή θέση στην ευρωπαϊκή ιστορία.
Από μία φτωχή οικογένεια στην πολιτική
Η Ντολόρες Ιμπαρούρι γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1895 στην Γκαγιάρτα, μία εργατική περιοχή της Χώρας των Βάσκων, στη βόρεια Ισπανία.
Μεγάλωσε σε πολυμελή οικογένεια ανθρακωρύχων, σε συνθήκες οικονομικής δυσκολίας.
Η επιθυμία της να σπουδάσει και να γίνει δασκάλα δεν πραγματοποιήθηκε, καθώς η οικογένειά της δεν διέθετε τα απαραίτητα χρήματα.
Εργάστηκε από νεαρή ηλικία και το 1915 παντρεύτηκε τον ανθρακωρύχο και πολιτικό αγωνιστή Χουλιάν Ρουίθ.
Απέκτησαν έξι παιδιά, από τα οποία μόνο δύο επέζησαν μέχρι την ενηλικίωση.
Οι προσωπικές απώλειες, η φτώχεια και οι δύσκολες συνθήκες εργασίας των ανθρακωρύχων επηρέασαν βαθιά την πολιτική της σκέψη.
Αρχικά συνδέθηκε με το σοσιαλιστικό κίνημα και στη συνέχεια με το νεοσύστατο Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας.
Το ψευδώνυμο «Πασιονάρια», που σημαίνει περίπου «παθιασμένη» και παραπέμπει επίσης στο λουλούδι του πάθους, εμφανίστηκε στα πρώτα δημοσιογραφικά της κείμενα.
Με αυτό το όνομα επρόκειτο να γίνει γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η γυναίκα που ξεσήκωνε τα πλήθη
Η Ιμπαρούρι διέθετε ένα σπάνιο χάρισμα.
Μπορούσε να απευθύνεται σε χιλιάδες ανθρώπους και να μετατρέπει μία πολιτική ομιλία σε συγκλονιστικό γεγονός.
Η χαρακτηριστική φωνή της, οι έντονες εκφράσεις και η αποφασιστικότητά της την κατέστησαν μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του ισπανικού κομμουνιστικού κινήματος.
Το 1936 εξελέγη βουλευτής με το Λαϊκό Μέτωπο, τη συμμαχία αριστερών και δημοκρατικών δυνάμεων που επικράτησε στις ισπανικές εκλογές.
Λίγους μήνες αργότερα, η Ισπανία βυθίστηκε στον εμφύλιο πόλεμο.
Ο ισπανικός εμφύλιος και το πραξικόπημα του Φράνκο
Στις 17 και 18 Ιουλίου 1936 εκδηλώθηκε στρατιωτική εξέγερση εναντίον της εκλεγμένης κυβέρνησης της Ισπανικής Δημοκρατίας.
Στην ηγεσία των στασιαστών αναδείχθηκε ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο.
Η χώρα χωρίστηκε σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα.
Από τη μία πλευρά βρίσκονταν οι εθνικιστές, που υποστηρίχθηκαν στρατιωτικά από τη ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ και τη φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι.
Από την άλλη βρίσκονταν οι δημοκρατικές δυνάμεις, με σοσιαλιστές, κομμουνιστές, αναρχικούς, φιλελεύθερους δημοκράτες και άλλες πολιτικές οργανώσεις.
Η Σοβιετική Ένωση ενίσχυσε τη Δημοκρατία, ενώ χιλιάδες εθελοντές από το εξωτερικό πολέμησαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.
Ο ισπανικός εμφύλιος εξελίχθηκε σε μία από τις αιματηρότερες ευρωπαϊκές συγκρούσεις του Μεσοπολέμου.
«Δεν θα περάσουν»: Το σύνθημα που έγραψε ιστορία
Στις 19 Ιουλίου 1936, η Πασιονάρια απηύθυνε από το ραδιόφωνο μία δραματική έκκληση αντίστασης στο στρατιωτικό πραξικόπημα.
Η φράση «¡No pasarán!» έγινε ένα από τα κεντρικά συνθήματα των δημοκρατικών δυνάμεων.
Δεν ήταν όμως δική της επινόηση.
Το σύνθημα είχε χρησιμοποιηθεί νωρίτερα, μεταξύ άλλων στη Γαλλία κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη μορφή «Ils ne passeront pas».
Η Ιμπαρούρι το έκανε παγκοσμίως γνωστό, συνδέοντάς το με την υπεράσπιση της Ισπανικής Δημοκρατίας.
Το «Δεν θα περάσουν» ακούστηκε στους δρόμους της Μαδρίτης, στα οδοφράγματα, στα μέτωπα και στις διαδηλώσεις συμπαράστασης σε πολλές χώρες.
Η φράση ξεπέρασε τα όρια της Ισπανίας και μετατράπηκε σε διαχρονικό πολιτικό σύμβολο.
Πόσοι σκοτώθηκαν στον ισπανικό εμφύλιο
Ο πόλεμος διήρκεσε από τον Ιούλιο του 1936 μέχρι τον Απρίλιο του 1939.
Οι ιστορικές εκτιμήσεις για το συνολικό ανθρώπινο κόστος διαφέρουν, ανάλογα με το αν περιλαμβάνονται οι νεκροί των μαχών, οι εκτελέσεις, οι βομβαρδισμοί, οι θάνατοι από πείνα και ασθένειες και η μεταπολεμική καταστολή.
Συχνά αναφέρονται συνολικές απώλειες της τάξης των 500.000 ανθρώπων, χωρίς αυτός ο αριθμός να αποτελεί αδιαμφισβήτητη καταμέτρηση.
Εκατοντάδες χιλιάδες Ισπανοί αναγκάστηκαν επίσης να εγκαταλείψουν τις κατοικίες τους.
Στις αρχές του 1939, περίπου 450.000 έως 500.000 άνθρωποι πέρασαν τα σύνορα προς τη Γαλλία, σε μία μαζική έξοδο που έμεινε γνωστή ως «La Retirada».
Η νίκη του Φράνκο τον Απρίλιο του 1939 σήμανε το τέλος της Δημοκρατίας και την εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας που διήρκεσε μέχρι τον θάνατό του, το 1975.
Η Πασιονάρια στην εξορία
Μετά την ήττα των δημοκρατικών δυνάμεων, η Ιμπαρούρι κατέφυγε στη Σοβιετική Ένωση.
Έζησε για δεκαετίες στην εξορία, διατηρώντας ενεργό ρόλο στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας.
Το 1942 ανέλαβε τη θέση της γενικής γραμματέως του κόμματος, την οποία διατήρησε μέχρι το 1960.
Στη συνέχεια έγινε πρόεδρός του.
Η παραμονή της στη Μόσχα συνέδεσε ακόμη περισσότερο την πολιτική της διαδρομή με τη σοβιετική ηγεσία.
Η στάση της απέναντι στον σταλινισμό και σε σημαντικά γεγονότα του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος αποτελεί αντικείμενο ιστορικής κριτικής.
Η Πασιονάρια δεν υπήρξε απλώς ένα σύμβολο αντίστασης στον Φράνκο.
Ήταν επίσης ηγετικό στέλεχος ενός πολιτικού κινήματος με αντιφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις και αυταρχικές πλευρές.
Ο γιος της που σκοτώθηκε στο Στάλινγκραντ
Μία από τις μεγαλύτερες προσωπικές τραγωδίες της ήταν ο θάνατος του γιου της, Ρουμπέν Ρουίθ Ιμπαρούρι.
Ο Ρουμπέν πολέμησε στον Κόκκινο Στρατό κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Τραυματίστηκε θανάσιμα στη Μάχη του Στάλινγκραντ το 1942, σε ηλικία 22 ετών.
Τιμήθηκε μεταθανάτια από τη Σοβιετική Ένωση.
Η απώλειά του ενίσχυσε την προσωπική διάσταση της δημόσιας εικόνας της μητέρας του, η οποία είχε ήδη βιώσει τον θάνατο τεσσάρων παιδιών της σε μικρή ηλικία.
Οι Έλληνες που πολέμησαν στην Ισπανία
Η ιστορία του ισπανικού εμφυλίου έχει και ελληνική διάσταση.
Έλληνες εθελοντές ταξίδεψαν στην Ισπανία για να πολεμήσουν στο πλευρό των δημοκρατικών δυνάμεων.
Οι ιστορικές εκτιμήσεις για τον αριθμό τους διαφέρουν.
Στη σχετική βιβλιογραφία αναφέρονται συχνά περίπου 300 έως 400 Έλληνες και ελληνικής καταγωγής εθελοντές, ανάλογα με τα κριτήρια καταγραφής.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν εργάτες, ναυτικοί, πολιτικοί πρόσφυγες και Έλληνες της διασποράς.
Συμμετείχαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες και σε άλλους στρατιωτικούς σχηματισμούς της Δημοκρατίας.
Η συμμετοχή τους έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς στην Ελλάδα είχε ήδη εγκαθιδρυθεί, στις 4 Αυγούστου 1936, η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά.
Έτσι, ενώ στην Ελλάδα περιορίζονταν οι πολιτικές ελευθερίες, Έλληνες αντιφασίστες πολεμούσαν στην Ισπανία εναντίον των δυνάμεων του Φράνκο.
Ισπανικός και ελληνικός εμφύλιος: Οι ομοιότητες και οι διαφορές
Η σύγκριση του ισπανικού εμφυλίου πολέμου με τον ελληνικό εμφύλιο του 1946-1949 παρουσιάζει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον.
Και οι δύο συγκρούσεις είχαν βαθιές πολιτικές και κοινωνικές ρίζες.
Και στις δύο περιπτώσεις υπήρξε έντονη διεθνής εμπλοκή.
Στην Ισπανία, η Γερμανία και η Ιταλία ενίσχυσαν τον Φράνκο, ενώ η Σοβιετική Ένωση υποστήριξε τη Δημοκρατία.
Στην Ελλάδα, η κυβερνητική πλευρά ενισχύθηκε αρχικά από τη Βρετανία και στη συνέχεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ ο Δημοκρατικός Στρατός δέχθηκε βοήθεια από γειτονικά κομμουνιστικά κράτη.
Υπήρχαν όμως και σημαντικές διαφορές.
Ο ισπανικός εμφύλιος προηγήθηκε του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και συνδέθηκε με την ευρωπαϊκή αντιπαράθεση φασισμού και αντιφασισμού.
Ο ελληνικός εμφύλιος εκτυλίχθηκε μετά την Κατοχή, σε ένα διαφορετικό γεωπολιτικό περιβάλλον, στην αρχή του Ψυχρού Πολέμου.
Οι ανθρώπινες απώλειες του ελληνικού εμφυλίου υπολογίζονται σε δεκάδες χιλιάδες νεκρούς, με σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των ιστορικών εκτιμήσεων.
Η σύγκριση δεν πρέπει να οδηγεί στην εξίσωση διαφορετικών ιστορικών συνθηκών, αλλά βοηθά να κατανοήσουμε το κλίμα πολιτικής πόλωσης που χαρακτήρισε την Ευρώπη του 20ού αιώνα.
Το «Δεν θα περάσουν» και η ελληνική Αντίσταση
Το σύνθημα «Δεν θα περάσουν» απέκτησε ιδιαίτερη απήχηση και στην Ελλάδα.
Κατά την περίοδο της Κατοχής, από το 1941 μέχρι το 1944, ο αγώνας εναντίον των δυνάμεων του Άξονα συνδέθηκε με τη διεθνή αντιφασιστική παράδοση.
Οι ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις ανέπτυξαν διαφορετικές πολιτικές και στρατιωτικές δράσεις, ενώ η συμμετοχή του πληθυσμού στην αντίσταση υπήρξε σημαντική.
Το σύνθημα της Πασιονάρια εντάχθηκε στη διεθνή γλώσσα της αντίστασης, αν και η χρήση του στην Ελλάδα δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μία οργάνωση ή πολιτική παράταξη.
Η ελληνική εμπειρία της Κατοχής και του εμφυλίου υπενθυμίζει επίσης πόσο σύνθετη είναι η ιστορική μνήμη.
Οι ίδιες λέξεις μπορούν να αποκτούν διαφορετικό περιεχόμενο σε διαφορετικές εποχές.
Η επιστροφή στην Ισπανία ύστερα από 38 χρόνια
Η δικτατορία του Φράνκο τερματίστηκε μετά τον θάνατό του, στις 20 Νοεμβρίου 1975.
Η Ισπανία άρχισε σταδιακά τη μετάβασή της στη δημοκρατία.
Τον Μάιο του 1977 η Ντολόρες Ιμπαρούρι επέστρεψε στην πατρίδα της, ύστερα από περίπου 38 χρόνια εξορίας.
Ήταν πλέον 81 ετών.
Η επιστροφή της αποτέλεσε γεγονός μεγάλης συμβολικής σημασίας.
Στις πρώτες δημοκρατικές εκλογές μετά τη δικτατορία, τον Ιούνιο του 1977, εξελέγη βουλευτής στην περιοχή των Αστουριών.
Επέστρεψε έτσι στο ισπανικό Κοινοβούλιο, όπου είχε εκλεγεί για πρώτη φορά το 1936.
Ανάμεσα στις δύο κοινοβουλευτικές της θητείες είχαν μεσολαβήσει ένας εμφύλιος πόλεμος, ένας παγκόσμιος πόλεμος και σχεδόν τέσσερις δεκαετίες δικτατορίας.
Η ιστορική συμφιλίωση της Ισπανίας
Η ισπανική μετάβαση στη δημοκρατία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Πολιτικοί αντίπαλοι που είχαν βρεθεί σε αντίπαλα στρατόπεδα κατά τον εμφύλιο συμμετείχαν στη δημιουργία ενός νέου δημοκρατικού πολιτεύματος.
Το Σύνταγμα του 1978 αποτέλεσε καθοριστικό σταθμό αυτής της διαδικασίας.
Η Πασιονάρια, παρά το συγκρουσιακό παρελθόν της, συμμετείχε στο νέο κοινοβουλευτικό περιβάλλον.
Η ισπανική εμπειρία δείχνει ότι η δημοκρατική ομαλότητα μπορεί να αποκατασταθεί ακόμη και μετά από βαθιές ιστορικές διαιρέσεις.
Ωστόσο, η συμφιλίωση δεν εξαφάνισε τις διαφωνίες για τη μνήμη του εμφυλίου και τα εγκλήματα της δικτατορίας.
Οι συζητήσεις αυτές εξακολουθούν να απασχολούν την ισπανική κοινωνία.
Ο θάνατος της Πασιονάρια
Η Ντολόρες Ιμπαρούρι πέθανε στη Μαδρίτη στις 12 Νοεμβρίου 1989.
Ήταν 93 ετών, λίγες εβδομάδες πριν συμπληρώσει τα 94.
Ο θάνατός της συνέπεσε με μία από τις πιο συγκλονιστικές περιόδους της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας.
Μόλις τρεις ημέρες νωρίτερα, στις 9 Νοεμβρίου, είχε ανοίξει το Τείχος του Βερολίνου.
Το κομμουνιστικό σύστημα της Ανατολικής Ευρώπης βρισκόταν σε διαδικασία κατάρρευσης.
Η γυναίκα που είχε αφιερώσει τη ζωή της στο κομμουνιστικό κίνημα έφευγε από τη ζωή ακριβώς τη στιγμή που ο πολιτικός κόσμος στον οποίο είχε πιστέψει άλλαζε ριζικά.
Η ιστορική αυτή σύμπτωση προσδίδει ιδιαίτερο συμβολισμό στον θάνατό της.
Η Πασιονάρια και η θέση των γυναικών στην πολιτική
Η Ιμπαρούρι αναδείχθηκε σε μία εποχή κατά την οποία οι γυναίκες είχαν πολύ περιορισμένη παρουσία στην πολιτική ηγεσία.
Στην Ισπανία της δεκαετίας του 1930, η συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική αποτελούσε ακόμη αντικείμενο έντονων κοινωνικών αντιπαραθέσεων.
Η ίδια κατάφερε να αποκτήσει τεράστια δημόσια επιρροή, χωρίς να προέρχεται από εύπορη οικογένεια ή από το παραδοσιακό πολιτικό κατεστημένο.
Η πολιτική της διαδρομή δείχνει ότι οι γυναίκες μπορούσαν να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο ακόμη και σε περιόδους πολέμου και κοινωνικής αναταραχής.
Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται ότι η Ιμπαρούρι παρέμεινε προσηλωμένη σε ένα αυστηρά οργανωμένο κομματικό μοντέλο, το οποίο δεν ταυτιζόταν πάντοτε με τις σύγχρονες αντιλήψεις περί πολιτικού πλουραλισμού.
Η Ελλάδα και η γυναικεία πολιτική εκπροσώπηση
Η ελληνική ιστορία προσφέρει μία ενδιαφέρουσα σύγκριση.
Οι Ελληνίδες απέκτησαν πλήρη δικαιώματα συμμετοχής στις βουλευτικές εκλογές το 1952.
Το 1953 εξελέγη η πρώτη γυναίκα βουλευτής, η Ελένη Σκούρα.
Το 1956 οι γυναίκες συμμετείχαν για πρώτη φορά σε γενικές βουλευτικές εκλογές σε εθνικό επίπεδο.
Η Ντολόρες Ιμπαρούρι είχε ήδη εκλεγεί βουλευτής στην Ισπανία είκοσι χρόνια νωρίτερα, το 1936.
Η σύγκριση αναδεικνύει τις διαφορετικές ιστορικές διαδρομές της γυναικείας πολιτικής συμμετοχής στην Ευρώπη.
Σήμερα, σύμφωνα με τα αποτελέσματα των ελληνικών βουλευτικών εκλογών του Ιουνίου 2023, εξελέγησαν 68 γυναίκες σε σύνολο 300 βουλευτών.
Το ποσοστό ήταν περίπου 22,7%.
Αν και η συμμετοχή των γυναικών έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν, η ισότιμη εκπροσώπηση εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο.
Μία γυναίκα, ένας αιώνας, πολλές αντιφάσεις
Η Ντολόρες Ιμπαρούρι δεν μπορεί να περιγραφεί μόνο με έναν χαρακτηρισμό.
Ήταν μία γυναίκα που αναδείχθηκε μέσα από τη φτώχεια και την κοινωνική ανισότητα.
Ήταν μία χαρισματική πολιτική ομιλήτρια.
Ήταν σύμβολο αντίστασης στον φρανκισμό.
Ήταν επίσης ηγετικό στέλεχος ενός κομμουνιστικού κόμματος που συνδέθηκε στενά με τη Σοβιετική Ένωση.
Η ιστορική αποτίμησή της απαιτεί να αναγνωρίζονται τόσο η συμβολή της στην αντιφασιστική κινητοποίηση όσο και οι πολιτικές αντιφάσεις της.
Η φράση «Δεν θα περάσουν» εξακολουθεί να ακούγεται σε διαδηλώσεις και πολιτικές κινητοποιήσεις σε πολλές χώρες.
Έχει πλέον αποκτήσει μία ζωή ανεξάρτητη από τη δημιουργό που την έκανε διάσημη.
Στις 12 Νοεμβρίου 1989 έφυγε από τη ζωή μία από τις πιο αναγνωρίσιμες γυναίκες του 20ού αιώνα.
Αλλά η ιστορία της παραμένει ένα παράθυρο σε μία εποχή όπου οι ιδεολογίες, οι πόλεμοι και οι πολιτικές συγκρούσεις καθόρισαν τη μοίρα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Και μία υπενθύμιση ότι η ιστορική μνήμη χρειάζεται γνώση, κριτική σκέψη και την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε το παρελθόν χωρίς εύκολες εξιδανικεύσεις ή απλουστεύσεις.
ΠΗΓΕΣ: Encyclopaedia Britannica, Congreso de los Diputados Ισπανίας, International Brigade Memorial Trust, Imperial War Museums, ιστορικές μελέτες για τον ισπανικό εμφύλιο και την ελληνική συμμετοχή στις Διεθνείς Ταξιαρχίες, Βουλή των Ελλήνων.
