ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ-ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ
Καθώς οι Ευρωπαίοι ηγέτες προσέρχονται από το απόγευμα της Πέμπτης στις Βρυξέλλες για το δείπνο εργασίας της που συγκάλεσε εκτάκτως ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, έπειτα από τις απειλές του Τραμπ με αφορμή τη Γροιλανδία, η αίσθηση που επικρατεί στην ευρωπαϊκή πρωτεύουσα είναι ότι η ημέρα «έκλεισε καλύτερα απ’ ό,τι ξεκίνησε». Χωρίς ωστόσο να υπάρχει η παραμικρή ψευδαίσθηση επιστροφής στην κανονικότητα. Διπλωματικές πηγές επιμένουν ότι οι τελευταίες εξελίξεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν αντιμετωπίζονται ως ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως ένδειξη μιας νέας πραγματικότητας, στην οποία το απρόβλεπτο και η πίεση αποτελούν πλέον δομικά χαρακτηριστικά της διατλαντικής σχέσης.
Το κλίμα στις Βρυξέλλες παραμένει ψύχραιμο, αλλά εμφανώς καχύποπτο. Η υπαναχώρηση της Ουάσιγκτον από τις απειλές για δασμούς και η αποκλιμάκωση της ρητορικής γύρω από τη Γροιλανδία δεν διαβάζονται εδώ ως επιστροφή στην κανονικότητα. Αντίθετα παρά το πιο ήπιο κλίμα σε σχέση με πριν από ένα εικοσιτετράωρο, η ανάγκη για κοινή αποτίμηση κρίθηκε αναγκαία.
Μαθήματα της κρίσης
Σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους από τις συζητήσεις προκύπτει ότι στις Βρυξέλλες η αντίδραση της Ένωσης αξιολογείται ως αποφασιστική και, κυρίως, ορατή. Η αίσθηση είναι ότι η ΕΕ δεν πέρασε απαρατήρητη και ότι η στάση της λειτούργησε αποτρεπτικά, χωρίς να οδηγήσει σε κλιμάκωση.
Ταυτόχρονα, οι ίδιες πηγές τονίζουν πως το βασικό δίδαγμα είναι η ανάγκη διαρκούς ετοιμότητας απέναντι σε νέες απειλές, σε ένα περιβάλλον όπου οι πιέσεις μπορεί να επανεμφανιστούν αιφνιδιαστικά.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτηση για την ενίσχυση της οικονομικής και αμυντικής ασφάλειας της Ένωσης, με αναφορές στον όρο «στρατιωτική ανεξαρτησία» που χρησιμοποίησε πρόσφατα η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Παράλληλα, η Ευρώπη επιδιώκει να μειώσει τις εντάσεις στις διατλαντικές σχέσεις, διευρύνοντας τα κανάλια επικοινωνίας πέρα από την εκάστοτε αμερικανική κυβέρνηση και αναζητώντας επαφή με το Κογκρέσο και τον ιδιωτικό τομέα. Το ζητούμενο, όπως λένε πηγές, δεν είναι η σύγκρουση, αλλά η προώθηση μιας θετικής ατζέντας σε τομείς όπου υπάρχει περιθώριο σύγκλισης, σε μια προσπάθεια σταθεροποίησης μιας σχέσης που παραμένει κρίσιμη αλλά ολοένα πιο εύθραυστη.
Στο τραπέζι βρίσκεται η ανάγκη για ενότητα, στρατηγική αυτονομία και διαρκή ετοιμότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι σε πιέσεις που ενδέχεται να επανεμφανιστούν. Η ενότητα που έδειξε η ΕΕ τόσο στη Δανία, στη Γροιλανδία, όσο και στα 8 κράτη στα οποία ο Τράμπ ήθελε να επιβάλει δασμούς φαίνεται ότι λειτούργησε θετικά και έστειλε ένα ισχυρό μήνυμα.
Η Γροιλανδία στο δείπνο
Στο επίκεντρο της συζήτησης κατά το αποψινό δείπνο βρίσκεται αναπόφευκτα η Γροιλανδία. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές πηγές, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα είχε εκτενή επικοινωνία τόσο με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, όσο και με τη Δανή πρωθυπουργό. Από αυτές τις επαφές διαμορφώνεται ένα «διπλό μονοπάτι»: από τη μία, διμερείς συζητήσεις ΗΠΑ–Δανίας–Γροιλανδίας για το υφιστάμενο αμυντικό πλαίσιο· από την άλλη, μια ευρύτερη συζήτηση για την ενίσχυση του ρόλου του ΝΑΤΟ στην ασφάλεια της Αρκτικής. Η ευρωπαϊκή πλευρά επαναλαμβάνει ότι η στήριξη προς τη Δανία είναι δεδομένη και ότι η εδαφική ακεραιότητα κράτους-μέλους παραμένει αδιαπραγμάτευτη.
Ταυτόχρονα, πηγές στις Βρυξέλλες υπογραμμίζουν ότι η εικόνα παραμένει ακόμη ατελής. Δεν υπάρχει πλήρης εικόνα για το τι ακριβώς συμφωνήθηκε μεταξύ του ΝΑΤΟ και του Τραμπ και σε ποιο βαθμό οι συνομιλίες περιορίστηκαν στο ήδη υπάρχον πλαίσιο. Οι αναφορές σε ενδεχόμενη ενίσχυση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας ή ακόμη και σε νέες βάσεις παραμένουν, προς το παρόν, στο επίπεδο των «ίσως», με την ευρωπαϊκή πλευρά να επιμένει ότι οποιαδήποτε εξέλιξη θα πρέπει να κινηθεί εντός των συμφωνημένων κανόνων και με πλήρη σεβασμό της κυριαρχίας κράτους-μέλους.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο γεγονός ότι ο Τραμπ όχι μόνο απεσυρε τις απειλές για τους δασμούς αλλά απέκλεισε ρητά οποιαδήποτε στρατιωτική απειλή. Στις Βρυξέλλες, ωστόσο, αυτό δεν αρκεί για να διαλυθούν οι ανησυχίες. Η εμπειρία των τελευταίων ημερών έχει ενισχύσει την αίσθηση ότι η Ευρώπη καλείται πλέον να λειτουργεί σε ένα περιβάλλον όπου η πίεση, ακόμη και προς συμμάχους, χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής.
Τα όπλα πάνω στα τραπέζι
Το ίδιο σκεπτικό διατρέχει και τη συζήτηση για τους δασμούς. Διπλωματικές πηγές επαναλάμβαναν όλη την ημέρα αυτό που τόνιζαν αξιωματούχοι και ηγέτες τις τελευταίες ημέρες ότι η Ένωση ήταν έτοιμη να απαντήσει εάν οι απειλές υλοποιούνταν, με όλα τα διαθέσιμα εργαλεία. Το γεγονός ότι οι δασμοί «πάγωσαν» αλλάζει το άμεσο πλαίσιο, όχι όμως και τη συνολική εκτίμηση. Τα εργαλεία παραμένουν στο τραπέζι και το μήνυμα που, κατά τις ίδιες πηγές, πέρασε είναι ότι η ΕΕ δεν αιφνιδιάστηκε ούτε έμεινε άπραγη.
Η αντιμετώπιση του οικονομικού εξαναγκασμού επανέρχεται έτσι στο προσκήνιο, όχι πλέον ως αφηρημένη απειλή αλλά ως συγκεκριμένο θεσμικό ενδεχόμενο, με την ΕΕ να έχει θέσει επάνω στο τραπέζι ένα από τα βαριά της όπλα, τον Μηχανισμό κατά του Οικονομικού Εξαναγκασμού (Anti-Coercion Instrument), που επιτρέπει στοχευμένα αντίμετρα σε περίπτωση πολιτικής πίεσης μέσω του εμπορίου,.
Έπαιξαν ρόλο και οι αγορές
Στις Βρυξέλλες εκτιμάται επίσης ότι οι αγορές λειτούργησαν ως ένας επιπλέον παράγοντας πίεσης. Η προοπτική ενός νέου εμπορικού πολέμου ΗΠΑ–ΕΕ προκάλεσε νευρικότητα και αυξημένη μεταβλητότητα στις αγορές, εξέλιξη που, όπως σημειώνεται, δεν πέρασε απαρατήρητη στην Ουάσιγκτον. Σε συνδυασμό με τα μηνύματα από τον επιχειρηματικό κόσμο και την αμηχανία που προκάλεσαν οι απειλές ακόμη και εντός της συμμαχίας, η οικονομική διάσταση θεωρείται ότι συνέβαλε στην απόφαση του Τραμπ να κάνει ένα βήμα πίσω, χωρίς αυτό να συνιστά αλλαγή στρατηγικής.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η αναβολή της ψηφοφορίας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την εμπορική συμφωνία ΕΕ–ΗΠΑ, θέμα που αναμένεται να συζητηθεί και απόψε καθώς στο δείπνο θα παραβρεθεί το πρώτο ημίωρο, η πρόεδρος του ευρωκοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα. Η εκτίμηση είναι ότι το μήνυμα εστάλη αλλά από τη στιγ΄μή που ο Τραμπ απέσυρε τις απειλές για τους δασμούς θα πρέπει η συμφωνία να τηρηθεί.
Η Ουκρανία παραμένει στο επίκεντρο
Παράλληλα, οι ηγέτες δεν αναμένεται να χάσουν από το κάδρο την Ουκρανία. Διπλωματικές πηγές υπογραμμίζουν ότι η ευημερία και η ανοικοδόμηση της χώρας παραμένουν κεντρικό ζήτημα για την ΕΕ και πεδίο όπου η συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες θεωρείται αναγκαία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επεξεργαστεί ένα τριμερές πλαίσιο που συνδέει τις χρηματοδοτικές ανάγκες, τον εντοπισμό κεφαλαίων και τις απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις, σε μια προσπάθεια να διατηρηθεί η στρατηγική σύγκλιση σε ένα από τα πιο κρίσιμα μέτωπα.
Μήπως να τα ξαναβρούμε με την Κίνα;
Στο ευρύτερο γεωπολιτικό φόντο, η Κίνα επανέρχεται επίσης στη συζήτηση, στο πλαίσιο μιας συνολικής επανεξέτασης των στρατηγικών και εμπορικών επιλογών της ΕΕ. Πηγές σημειώνουν ότι η αναζήτηση στρατηγικής αυτονομίας δεν αποκλείει πιο πραγματιστικές προσεγγίσεις, όπως στοχευμένες κινεζικές επενδύσεις στην Ευρώπη, κάτι που άλλωστε πρότεινε και ο Μακρόν από το βήμα του Νταβός. Στο ίδιο κάδρο εντάσσεται και η συμφωνία Mercosur με αξιωματούχους να θεωρούν μεγάλο λάθος την παραπομπή της συμφωνίας από το Ευρωκοινοβούλιο στο Δικαστήριο της ΕΕ.
Συμβούλιο Ειρήνης χωρίς νομιμότητα;
Ένα ακόμη αγκάθι παραμένει το λεγόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» που ανακοίνωσε ο Τραμπ. Διπλωματικές πηγές αναφέρουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των κρατών-μελών το αντιμετωπίζει ως προβληματική πρωτοβουλία, με σοβαρά ερωτήματα, διακυβέρνησης και συμβατότητας με το πλαίσιο του ΟΗΕ. Η απουσία της Ούρσουλας φον ντερ Λάιεν από τη σχετική τελετή θεωρείται ενδεικτική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Ευρώπη επιδιώκει ρήξη, αφού εκ των πραγμάτων δεν έχει περιθώρια να μείνει εκτός παιχνιδιού.
Πέρα από τα επιμέρους, η ουσία του δείπνου είναι βαθιά πολιτική. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν συγκεντρώνονται για να αντιδρούν σε κάθε δήλωση ή ανάρτηση του Αμερικανού προέδρου, αναφέρουν αξιωματούχοι αλλά για να συμφωνήσουν στο πώς πρέπει να λειτουργεί η Ένωση σε μια εποχή όπου η διατλαντική σχέση παραμένει θεμελιώδης, αλλά είναι σαφώς πιο εύθραυστη και πιο σύνθετη.
Το συμπέρασμα που διαμορφώνεται στις Βρυξέλλες, λίγο πριν καθίσουν όλοι στο ίδιο τραπέζι, είναι πως η κρίση των τελευταίων ημερών δεν έκλεισε. Απλώς άλλαξε μορφή. Και η σημερινή έκτακτη συνάντηση των ηγετών δεν καλείται τόσο να διαχειριστεί ένα μεμονωμένο επεισόδιο, όσο να προβληματιστεί για την προσαρμογή της Ευρώπης σε έναν κόσμο όπου η πίεση, η ασάφεια και ο εξαναγκασμός αποτελούν πλέον μέρος του παιχνιδιού ακόμη και μεταξύ συμμάχων.
«Η ανάγκη κοινής κατανόησης της νέας πραγματικότητας και των διδαγμάτων που προκύπτουν από τις πρόσφατες εξελίξεις με επίγνωση ότι η ετοιμότητα, η ενότητα και η στρατηγική ψυχραιμία δεν είναι πια επιλογές, αλλά προϋποθέσεις», ανέφεραν κοινοτικές πηγές.
