Στις 21 Οκτωβρίου 1520, στα παγωμένα νερά της νοτιότερης Αμερικής, τέσσερα ισπανικά πλοία αντίκρισαν την είσοδο ενός θαλάσσιου διαδρόμου. Ο επικεφαλής τους, ο Πορτογάλος Φερδινάνδος Μαγγελάνος, αναζητούσε επί μήνες το πέρασμα από τον Ατλαντικό προς τον άγνωστο σε εκείνον Ειρηνικό. Η ανακάλυψη δεν σήμαινε ότι η αποστολή είχε ήδη περάσει: χρειάστηκαν περίπου 38 ημέρες και στις 28 Νοεμβρίου τα τρία πλοία που απέμεναν βγήκαν στον μεγάλο ωκεανό.
Από την Πορτογαλία στην ισπανική αυλή
Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος (Fernão de Magalhães) γεννήθηκε περίπου το 1480 στην Πορτογαλία. Υπηρέτησε σε πορτογαλικές αποστολές στην Ασία και γνώρισε από κοντά τον εμπορικό ανταγωνισμό για τα μπαχαρικά. Όταν ο βασιλιάς Μανουήλ Α΄ δεν υιοθέτησε το σχέδιό του για δυτική διαδρομή προς τις Μολούκες, στράφηκε στον Ισπανό μονάρχη Κάρολο Α΄, μετέπειτα αυτοκράτορα Κάρολο Ε΄. Η Ισπανία επιδίωκε πρόσβαση στις αγορές της Ανατολής χωρίς να ακολουθεί την πορτογαλική διαδρομή γύρω από την Αφρική.
Πέντε πλοία και μια εξαιρετικά επικίνδυνη αποστολή
Το 1519 απέπλευσαν τα Trinidad, San Antonio, Concepción, Victoria και Santiago, με περίπου 240 άνδρες, σύμφωνα με μία από τις συχνότερες ιστορικές εκτιμήσεις. Ο στόλος έφτασε στις ακτές της Νότιας Αμερικής και κατευθύνθηκε προς νότο, εξετάζοντας κόλπους και εκβολές. Η παραμονή στο Σαν Χουλιάν της Παταγονίας σημαδεύτηκε από ανταρσία, την οποία ο Μαγγελάνος κατέστειλε με σκληρότητα. Το Santiago χάθηκε σε κακοκαιρία πριν από την είσοδο στον πορθμό.
21 Οκτωβρίου 1520: Το πέρασμα που άλλαξε τους χάρτες
Η είσοδος εντοπίστηκε κοντά στο ακρωτήριο των Έντεκα Χιλιάδων Παρθένων. Οι ναυτικοί έπρεπε να διασχίσουν έναν λαβύρινθο στενών, κόλπων και ρευμάτων, με απόκρημνες ακτές και χιονισμένα βουνά. Κατά τη διέλευση, το San Antonio εγκατέλειψε την αποστολή και επέστρεψε στην Ισπανία. Η περιοχή νότια του πορθμού ονομάστηκε Γη του Πυρός, από τις φωτιές των αυτόχθονων κατοίκων που έβλεπαν οι Ευρωπαίοι από τα πλοία. Οι αυτόχθονες λαοί γνώριζαν βεβαίως τα νερά αυτά πολύ πριν φτάσει ο Μαγγελάνος: η «ανακάλυψη» αναφέρεται στην ευρωπαϊκή ναυτική χαρτογράφηση.
Ο Ειρηνικός αποδείχθηκε αχανής
Όταν ο στόλος βγήκε από τον πορθμό στις 28 Νοεμβρίου, ο Μαγγελάνος ονόμασε τον ωκεανό «Ειρηνικό» λόγω των σχετικά ήρεμων νερών που συνάντησε. Η συνέχεια όμως ήταν εφιαλτική: σχεδόν εκατό ημέρες στον ωκεανό, πείνα, δίψα, αλλοιωμένες τροφές και σκορβούτο. Τον Μάρτιο του 1521 οι επιζώντες έφτασαν στις Μαριάνες και αργότερα στις Φιλιππίνες.
Ο θάνατος στις Φιλιππίνες
Στις 27 Απριλίου 1521, ο Μαγγελάνος σκοτώθηκε στη μάχη του Μακτάν, όταν αναμείχθηκε σε τοπική σύγκρουση. Η αντίσταση συνδέεται με τον τοπικό ηγέτη Λάπου-Λάπου, που τιμάται στις Φιλιππίνες. Έτσι ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στην ιστορική αποστολή δεν ολοκλήρωσε ποτέ τον γύρο του κόσμου.
Το Victoria και οι 18 επιζώντες
Ο Χουάν Σεμπαστιάν Ελκάνο ανέλαβε τελικά το Victoria και οδήγησε το πλοίο μέσω του Ινδικού Ωκεανού και του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας πίσω στην Ισπανία. Στις 6 Σεπτεμβρίου 1522 έφτασε στο Σανλούκαρ δε Μπαραμέδα και στις 8 Σεπτεμβρίου στη Σεβίλλη. Μόλις 18 άνδρες επέστρεψαν με το πλοίο. Η πρώτη ολοκληρωμένη περιπλάνηση γύρω από τη Γη ήταν επίτευγμα της αποστολής Μαγγελάνου–Ελκάνο, όχι προσωπικός περίπλους του Μαγγελάνου.
Τι σημαίνει σήμερα το Στενό του Μαγγελάνου
Ο πορθμός βρίσκεται στη σημερινή Χιλή και συνδέει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό, ανάμεσα στην ηπειρωτική Παταγονία και τη Γη του Πυρός. Παρά τη λειτουργία της Διώρυγας του Παναμά από το 1914, παραμένει πραγματική εναλλακτική θαλάσσια οδός για πλοία που κινούνται στο νότιο άκρο της Αμερικής. Η πλοήγηση εξακολουθεί να απαιτεί προσοχή εξαιτίας των ανέμων, των ρευμάτων και των περιορισμένων διαύλων. Η ιστορία του θυμίζει επίσης ότι η εποχή των ευρωπαϊκών εξερευνήσεων ήταν ταυτόχρονα εποχή εμπορικών ανταγωνισμών, αποικιακής επέκτασης και συναντήσεων συχνά βίαιων με τους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Πηγές
National Geographic, «240 men started Magellan’s voyage around the world. Only 18 finished it» (2021): https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/240-men-started-magellan-voyage-around-world-only-18-finished-it
National Geographic Historia, «Fernando de Magallanes y la insaciable búsqueda del Estrecho» (2025): https://historia.nationalgeographic.com.es/a/fernando-magallanes-insaciable-busqueda-estrecho_7378
