Η Τουρκία βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια σύνθετη και πολυεπίπεδη κρίση. Ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός, η ραγδαία υποτίμηση του εθνικού νομίσματος και η ακρίβεια στα βασικά αγαθά έχουν αναδιαμορφώσει την καθημερινότητα των πολιτών, οδηγώντας σε μια πρωτοφανή κοινωνική ανασφάλεια.
Παράλληλα, η δημογραφική κάμψη και οι δυσκολίες στη στέγαση αποτελούν πλέον διαρθρωτικά προβλήματα που θέτουν υπό αμφισβήτηση την αναπτυξιακή πορεία που επαγγελλόταν η χώρα τα προηγούμενα χρόνια
Λόγω της κατάστασης, σε σημαντικό βαθμό έχει αποδυναμωθεί η τουρκική λίρα που βρίσκεται σε μια εξαιρετικά ασταθή νέα φάση, λόγω της σοβαρής εσωτερικής πολιτικής αστάθειας, του κόστους ενέργειας που αυξάνεται από τις γεωπολιτικές αστάθειες της Μέσης Ανατολής και της αναζωπύρωσης του ανεξέλεγκτου πληθωρισμού.
Τεράστια η κρίση της τουρκικής λίρας
Το νόμισμα κυμαίνεται κοντά στο ιστορικό χαμηλό των 45,72 λιρών ανά δολάριο ΗΠΑ, ενώ ο ετήσιος πληθωρισμός εκτινάχθηκε σε υψηλό εξαμήνου στο 32,37%, επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό από τις τιμές του πετρελαίου διεθνώς.
Αρνητική είναι επίσης η εικόνα και στο κόστος δανεισμού της λίρας στις διεθνείς αγορές που κινήθηκε κοντά στα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων δύο μηνών αυξάνοντας τα ασφάλιστρα κινδύνου σε μια ένδειξη ανασφάλειας του επενδυτικού κλίματος.
Συνεπώς, τα βασικά είδη διατροφής (κρέας, γάλα, φρέσκα λαχανικά) παρουσιάζουν ετήσιες αυξήσεις που αγγίζουν ή ξεπερνούν το 35% – 40%. Σε αυτό έρχεται να προστεθεί το ζήτημα με τα ενοίκια στην Κωνσταντινούπολη που έχουν εκτοξευθεί σε επίπεδα που θυμίζουν ακριβές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (με μέσες τιμές που συχνά ξεπερνούν τα 700€, όταν ο βασικός μισθός υπολείπεται αυτού του ποσού).
Η ζήτηση παραμένει τεράστια και η διαθεσιμότητα μικρή, αναγκάζοντας πολλά μεσαία και χαμηλά στρώματα να μετακομίζουν σε υποβαθμισμένες περιοχές πολύ μακριά από το κέντρο, ή να συγκατοικούν περισσότερες από μία οικογένειες στο ίδιο σπίτι.
Επιπλέον, τα αποθέματα χρυσού της Τουρκίας παρουσιάζουν ιστορική μείωση, καθώς η Κεντρική Τράπεζα της χώρας ρευστοποιεί και διαθέτει τεράστιες ποσότητες για να απορροφήσει τις πιέσεις που δέχεται η τουρκική λίρα και να εξασφαλίσει επείγουσα ρευστότητα λόγω του πολέμου στο Ιράν.
Ενδεικτικά, η κεντρική τράπεζα της Τουρκίας προχώρησε σε πωλήσεις και ανταλλαγές περίπου 60 τόνων χρυσού — αξίας άνω των 8 δισ. δολαρίων — μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Bloomberg.
Σουλτάνος ο Ερντογάν
Η δικαστική απόφαση θεωρείται από την αντιπολίτευση ένα ακόμη βήμα προς την απόλυτη κυριαρχία του Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος βρίσκεται στην εξουσία εδώ και σχεδόν 25 χρόνια.
Το CHP κατηγορεί ανοιχτά την κυβέρνηση ότι χρησιμοποιεί το δικαστικό σύστημα για να αποδυναμώσει πολιτικούς αντιπάλους (όπως στην περίπτωση του Εκρέμ Ιμάμογλου) που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τον Ερντογάν στις επόμενες εκλογές.
Η κυβέρνηση φυσικά υποστηρίζει ότι η Δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι τουρκικό δικαστήριο ακύρωσε την περασμένη εβδομάδα το συνέδριο του κύριου αντιπολιτευόμενου κόμματος CHP, το οποίο είχε αναδείξει πρόεδρο τον Οζγκιούρ Οζέλ, επικαλούμενο δήθεν διαδικαστικές παρατυπίες.
Οι σύμμαχοι του Οζέλ καταδίκασαν την απόφαση ως «δικαστικό πραξικόπημα». Ο ίδιος δεσμεύτηκε να προσβάλει την απόφαση δικαστικά και να παραμείνει στα κεντρικά γραφεία του κόμματος, καλώντας παράλληλα για τη διεξαγωγή νέου συνεδρίου το συντομότερο δυνατό. Ο πρώην ηγέτης Κεμάλ Κιλιντσάρογλου δήλωσε ότι ένα συνέδριο θα πραγματοποιηθεί σε «κατάλληλο» χρόνο.
Το κόμμα της αντιπολίτευσης πάντως ανακοίνωσε ότι θα προσφύγει σε ανώτερο δικαστήριο, ενώ ο Οζγκιούρ Οζέλ έκανε λόγο για «σκοτεινή ημέρα για τη δημοκρατία», κατηγορώντας τον Ερντογάν ότι δεν διστάζει να σπαταλήσει δισ δολάρια της τουρκικής οικονομία για να παίξει τα πολιτικά του παιχνίδια.
Αναλυτές σημειώνουν ότι η απόφαση θα μπορούσε να δοκιμάσει τους δημοκρατικούς θεσμούς της Τουρκίας και ενδεχομένως να παρατείνει τη 23ετή διακυβέρνηση του Προέδρου Ταγίπ Ερντογάν.
Μετά τη δικαστική απόφαση, ο δείκτης BIST 100 σημείωσε πτώση έως και 6%, ενώ τα διεθνή ομόλογα υποχώρησαν σε χαμηλά πολλών εβδομάδων. Στις 21 Μαΐου, η κεντρική τράπεζα παρενέβη για να στηρίξει τη λίρα μετά την υποχώρησή της σε επίπεδα ρεκόρ.
Παρά τη σταθεροποίηση της Δευτέρας, οι αγορές παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητες στις εξελίξεις γύρω από το CHP και τους ευρύτερους πολιτικούς κινδύνους, επισημαίνουν οι αναλυτές. Ο Piotr Matys, ανώτερος αναλυτής συναλλάγματος στην InTouch Capital Markets, ανέφερε ότι οι τουρκικές μετοχές αποτυγχάνουν επίσης να επωφεληθούν πλήρως από την ευρύτερη αισιοδοξία της αγοράς ότι ο πόλεμος στο Ιράν θα μπορούσε να τελειώσει σύντομα.
Σοβαρότατο πρόβλημα και η δημογραφική κρίση
Όσο εντείνονται τα οικονομικά προβλήματα, η Τουρκία αντιμετωπίζει σοβαρότατο δημογραφικο πρόβλημα. Τα νέα επίσημα στατιστικά στοιχεία από την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία (TurkStat) έδειξαν ότι το ποσοστό γονιμότητας της χώρας υποχώρησε στα 1,42 παιδιά ανά γυναίκα, καταγράφοντας μια ακόμη απότομη πτώση από το ποσοστό του 1,48 του προηγούμενου έτους.
Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν μια ακόμη δραματική δημογραφική μεταλλαγή σε μια χώρα που για δεκαετίες επαίρετο για τον νεανικό της πληθυσμό και διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς του ΝΑΤΟ.
Η μείωση των γεννήσεων έχει καταστεί ένας από τους σαφέστερους δείκτες του πώς η παρατεταμένη οικονομική πίεση αναδιαμορφώνει την τουρκική κοινωνία. Το αυξανόμενο κόστος στέγασης, ο επίμονος πληθωρισμός, τα ακριβά έξοδα φροντίδας παιδιών και η αυξανόμενη οικονομική ανασφάλεια μεταξύ των νεότερων ενηλίκων συμβάλλουν στην καθυστέρηση του γάμου και στη δημιουργία μικρότερων οικογενειών.
Τα τελευταία στοιχεία της TurkStat έδειξαν ότι οι γεννήσεις συνεχίζουν να μειώνονται στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, ενώ η μέση ηλικία των μητέρων αυξήθηκε περαιτέρω. Οι νεότερες γενιές παντρεύονται αργότερα σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία και πολλά ζευγάρια επιλέγουν να κάνουν μόνο ένα παιδί ή να αναβάλουν εντελώς την απόκτηση απογόνων.
Οι γεννήσεις εκτός γάμου παραμένουν σχετικά σπάνιες στην Τουρκία λόγω των επικρατουσών κοινωνικών κανόνων, καθιστώντας την καθυστέρηση του γάμου άμεσο παράγοντα για τη μείωση του ποσοστού γεννήσεων. Η μέση ηλικία του πρώτου γάμου έχει αυξηθεί σταθερά την τελευταία δεκαετία, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα όπου το κόστος ζωής έχει αυξηθεί απότομα.
Όπως αναφέρει το nordicmonitor.gr, σε πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη, η Άγκυρα και η Σμύρνη, τα επίπεδα γονιμότητας παραμένουν πολύ κάτω από τον εθνικό μέσο όρο. Τα μικρότερα διαμερίσματα, τα εκτοξευμένα ενοίκια και η μειωμένη αγοραστική δύναμη έχουν αλλάξει τον οικογενειακό προγραμματισμό, ειδικά στα νοικοκυριά της μεσαίας τάξης.
Η μείωση είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή διότι στις αρχές του αιώνα, οι Τουρκάλες είχαν κατά μέσο όρο περισσότερα από δύο παιδιά και ο ρυθμός πληθυσμιακής αύξησης της χώρας ξεπερνούσε εκείνον πολλών ευρωπαϊκών εθνών.
Τα νέα επίσημα στατιστικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι η μετάβαση έχει επιταχυνθεί ραγδαία. Το ποσοστό γονιμότητας της Τουρκίας βρίσκεται πλέον κοντά στα επίπεδα που καταγράφονται σε μερικές από τις ταχύτερα γηράσκουσες κοινωνίες του κόσμου.
Ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει πλαισιώσει όλο και περισσότερο τη δημογραφική επιβράδυνση ως εθνική απειλή. Για χρόνια, ο Ερντογάν ενθάρρυνε δημόσια τις οικογένειες να κάνουν τουλάχιστον τρία παιδιά, αλλά η κυβέρνησή του έχει επεκτείνει πρόσφατα τις προειδοποιήσεις ότι τα πτωτικά ποσοστά γεννήσεων θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν την οικονομία, το συνταξιοδοτικό σύστημα και τη δυνατότητα στρατολόγησης μακροπρόθεσμα.
Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν συνδέσει το ζήτημα και με ευρύτερες ανησυχίες σχετικά με την εθνική ισχύ και την κοινωνική σταθερότητα. Κυβερνητικές δηλώσεις τους τελευταίους μήνες έχουν περιγράψει τη δημογραφική παρακμή ως μία από τις πιο σοβαρές διαρθρωτικές προκλήσεις της χώρας.
Θρησκευτικά ιδρύματα και φιλοκυβερνητικές οργανώσεις έχουν επίσης εντείνει τις εκστρατείες που ενθαρρύνουν πολύτεκνες οικογένειες και τον γάμο σε νεαρότερη ηλικία. Ωστόσο, τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι οι επίσημες εκκλήσεις δυσκολεύονται να αναστρέψουν τις βαθύτερες οικονομικές και κοινωνικές τάσεις.
Οι τιμές των τροφίμων, τα ενοίκια και τα έξοδα εκπαίδευσης έχουν αυξηθεί απότομα, ενώ πολλοί νεότεροι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν ασταθείς συνθήκες απασχόλησης και μείωση των πραγματικών μισθών.
Αυτές οι πιέσεις έχουν αναδιαμορφώσει τις στάσεις απέναντι στην ανατροφή παιδιών. Πολλοί νέοι Τούρκοι θεωρούν ολοένα και περισσότερο την ανατροφή παιδιών ως οικονομικά δύσκολη, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις όπου οι προϋπολογισμοί των νοικοκυριών είναι ήδη υπό πίεση.
Οι δημογραφικές τάσεις αναδιαμορφώνουν επίσης τις αγροτικές περιοχές. Ορισμένες επαρχίες έχουν βιώσει πληθυσμιακή στασιμότητα ή μείωση καθώς οι νεότεροι κάτοικοι μεταναστεύουν σε μεγάλες πόλεις για εργασία και εκπαιδευτικές ευκαιρίες. Σε αρκετές περιοχές, ο μειωμένος αριθμός μαθητών έχει ήδη επηρεάσει τα επίπεδα εγγραφών στα σχολεία.
Για την κυβέρνηση του Ερντογάν, το ζήτημα έχει καταστεί ολοένα και πιο πολιτικό, εκτός από οικονομικό, καθώς οι Τούρκοι πολιτικοί παρουσιάζουν συχνά την πληθυσμιακή αύξηση ως άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γεωπολιτική επιρροή, την οικονομική ανθεκτικότητα και τη στρατιωτική ισχύ.
