Σεπτέμβριο 1867 εμφανίζεται στο γερμανικό βιβλιεμπόριο ένα βιβλίο που έμελλε να επηρεάσει όσο λίγα την οικονομική θεωρία, την πολιτική, τα εργατικά κινήματα και τελικά την ίδια την παγκόσμια Ιστορία.
Ήταν ο πρώτος τόμος του «Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie» – «Το Κεφάλαιο. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας», του Καρλ Μαρξ.
Η ημερομηνία επιβεβαιώνεται από την ιστορικοκριτική έκδοση των έργων Μαρξ και Ένγκελς: Σεπτέμβριο 1867 δημοσιεύθηκε στο γερμανικό Börsenblatt η ανακοίνωση του εκδότη Otto Meissner για την κυκλοφορία του πρώτου τόμου. (Mega Digital)
Ο Μαρξ δεν έγραψε απλώς ένα οικονομικό εγχειρίδιο. Προσπάθησε να αποδομήσει τον μηχανισμό του καπιταλιστικού συστήματος και να εξηγήσει πώς το κεφάλαιο δημιουργείται, συσσωρεύεται και αναπαράγεται και ποια θέση έχει μέσα σε αυτή τη διαδικασία η ανθρώπινη εργασία.
Τι ήταν «Το Κεφάλαιο»
Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε στο Αμβούργο από τον Otto Meissner και είχε ως αντικείμενο τη διαδικασία παραγωγής του κεφαλαίου. Ήταν ο μοναδικός τόμος του έργου που πρόλαβε να δημοσιεύσει ο ίδιος ο Μαρξ όσο ζούσε. (Μαρξιστικό Αρχείο Διαδικτύου)
Στον πυρήνα της ανάλυσής του βρίσκονται έννοιες όπως το εμπόρευμα, η αξία, το χρήμα, το κεφάλαιο, η μισθωτή εργασία και κυρίως η υπεραξία.
Με απλά λόγια, ο Μαρξ υποστήριξε ότι ο εργαζόμενος παράγει μέσω της εργασίας του μεγαλύτερη αξία από εκείνη που λαμβάνει ως μισθό. Η διαφορά αυτή βρίσκεται στη βάση της δημιουργίας υπεραξίας και, κατά τη μαρξική θεωρία, της καπιταλιστικής συσσώρευσης.
Παράλληλα περιέγραψε την τάση συγκέντρωσης του κεφαλαίου, την ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής, τις συνθήκες της εργατικής τάξης και τις αντιθέσεις ανάμεσα στην εργασία και την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής.
Ένα έργο που ο Μαρξ δεν ολοκλήρωσε
Ο Μαρξ εργαζόταν επί δεκαετίες πάνω στην πολιτική οικονομία. Ήδη από το 1859 είχε εκδώσει την «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας», όμως αναθεώρησε σημαντικά το σχέδιό του πριν φτάσει στον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου». (Wikisource)
Χαρακτηριστική είναι μια επιστολή του προς τον Φρίντριχ Ένγκελς στις 16 Αυγούστου 1867. Ο Μαρξ έγραφε ότι είχε μόλις ολοκληρώσει τη διόρθωση του τελευταίου τυπογραφικού φύλλου και ότι ο τόμος ήταν πλέον έτοιμος. Στην ίδια επιστολή αναγνώριζε ότι χωρίς την υποστήριξη και τις θυσίες του Ένγκελς δεν θα είχε καταφέρει να ολοκληρώσει αυτή την τεράστια εργασία. (Mega Digital)
Δεν πρόλαβε, όμως, να ολοκληρώσει ο ίδιος την έκδοση ολόκληρου του έργου.
Μετά τον θάνατό του, ο στενότερος φίλος και συνεργάτης του, Φρίντριχ Ένγκελς, επεξεργάστηκε τα χειρόγραφά του και εξέδωσε τον δεύτερο τόμο το 1885 και τον τρίτο το 1894.
Ποιος ήταν ο Καρλ Μαρξ
Ο Καρλ Μαρξ γεννήθηκε στις 5 Μαΐου 1818 στο Τρίερ της Πρωσίας, στη σημερινή Γερμανία.
Προερχόταν από σχετικά εύπορη οικογένεια. Σπούδασε αρχικά στο Πανεπιστήμιο της Βόννης και στη συνέχεια στο Βερολίνο, όπου ήρθε σε επαφή με τη φιλοσοφία του Χέγκελ και τους κύκλους των Νέων Χεγκελιανών.
Ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία και γρήγορα βρέθηκε αντιμέτωπος με τις αρχές λόγω των πολιτικών του απόψεων.
Το 1843 παντρεύτηκε την Τζένι φον Βεστφάλεν, σύντροφό του σε μια ζωή γεμάτη πολιτικές διώξεις, οικονομικές δυσκολίες και προσωπικές τραγωδίες.
Η ιστορική συνάντηση με τον Ένγκελς
Καθοριστική για τη ζωή του υπήρξε η σχέση του με τον Φρίντριχ Ένγκελς.
Οι δύο άνδρες δημιούργησαν μία από τις σημαντικότερες πολιτικές και πνευματικές συνεργασίες του 19ου αιώνα. Ο Ένγκελς δεν ήταν μόνο θεωρητικός συνεργάτης του Μαρξ. Τον στήριζε και οικονομικά επί πολλά χρόνια, επιτρέποντάς του ουσιαστικά να συνεχίσει την έρευνα και τη συγγραφή του.
Το 1848 οι δύο άνδρες δημοσίευσαν το περίφημο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», το οποίο άνοιγε με την ιστορική αναφορά στο «φάντασμα» του κομμουνισμού που πλανιόταν πάνω από την Ευρώπη.
Το «Μανιφέστο» ήταν πολιτικό κείμενο. «Το Κεφάλαιο», αντίθετα, ήταν η πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια του Μαρξ να θεμελιώσει θεωρητικά την κριτική του στο οικονομικό σύστημα.
Εξόριστος στο Λονδίνο
Οι επαναστάσεις του 1848 και η πολιτική δράση του τον οδήγησαν σε συνεχείς μετακινήσεις και απελάσεις. Τελικά εγκαταστάθηκε το 1849 στο Λονδίνο, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του.
Εκεί πέρασε μεγάλα χρονικά διαστήματα μελετώντας οικονομία και ιστορία, ιδιαίτερα στη βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου.
Η οικογένεια Μαρξ αντιμετώπισε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες και έχασε παιδιά σε μικρή ηλικία. Πίσω από το ογκώδες θεωρητικό έργο υπήρχε επομένως μια καθημερινότητα πολύ διαφορετική από την εικόνα ενός απομονωμένου διανοουμένου.
Από τον θεωρητικό Μαρξ στον «μαρξισμό»
Ο Μαρξ πέθανε στο Λονδίνο στις 14 Μαρτίου 1883, σε ηλικία 64 ετών.
Δεν έζησε για να δει το μέγεθος της πολιτικής επιρροής που θα αποκτούσαν οι ιδέες του.
Μετά τον θάνατό του, η σκέψη του αποτέλεσε τη θεωρητική βάση εργατικών και σοσιαλιστικών κινημάτων σε πολλές χώρες. Αργότερα επαναστάτες και πολιτικά καθεστώτα, από τον Λένιν και τη Σοβιετική Ένωση έως την Κίνα του Μάο, επικαλέστηκαν τον Μαρξ, διαμορφώνοντας όμως διαφορετικές και συχνά βαθιά αποκλίνουσες εκδοχές του μαρξισμού.
Γι’ αυτό έχει σημασία η διάκριση ανάμεσα στα ίδια τα κείμενα του Μαρξ και στα πολιτικά συστήματα που δημιουργήθηκαν δεκαετίες μετά τον θάνατό του στο όνομά του.
Γιατί «Το Κεφάλαιο» εξακολουθεί να συζητείται
Περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά την πρώτη έκδοση, πολλές από τις οικονομικές προβλέψεις και θεωρίες του Μαρξ εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης επιστημονικής αντιπαράθεσης.
Ωστόσο ζητήματα που έθεσε –η συγκέντρωση του πλούτου, η ανισότητα, η σχέση κεφαλαίου και εργασίας, η τεχνολογία και η αντικατάσταση εργαζομένων, η παγκοσμιοποίηση των αγορών και η δύναμη των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων– παραμένουν στο επίκεντρο της σύγχρονης συζήτησης.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική ιστορική σημασία της 15ης Σεπτεμβρίου 1867.
Ένα δύσκολο οικονομικό βιβλίο που κυκλοφόρησε στο Αμβούργο δεν έμεινε στα ράφια των βιβλιοθηκών. Μετατράπηκε σε ένα από τα πλέον επιδραστικά –και ταυτόχρονα περισσότερο αμφισβητούμενα– έργα των τελευταίων δύο αιώνων και συνέδεσε για πάντα το όνομα του Καρλ Μαρξ με την παγκόσμια οικονομική και πολιτική Ιστορία.
Και μιά ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: η πρώτη έκδοση του 1867 ήταν μόλις περίπου 1.000 αντίτυπα, σύμφωνα με βιβλιογραφική καταγραφή της πρώτης έκδοσης.
