Στις 21 Αυγούστου 1940 πέθανε στο Μεξικό ένας από τους ανθρώπους που σημάδεψαν όσο λίγοι την ιστορία της Ρωσικής Επανάστασης. Ο Λεβ Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν, που έμεινε στην Ιστορία ως Λέων Τρότσκι, είχε δεχθεί την προηγουμένη ένα σχεδόν μοιραίο χτύπημα στο κεφάλι από τον Ραμόν Μερκαντέρ.
Ο Τρότσκι δεν ήταν απλώς ένας ακόμη μπολσεβίκος. Υπήρξε κορυφαία φυσιογνωμία της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917, στενός συνεργάτης του Λένιν και ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με τη δημιουργία και την οργάνωση του Κόκκινου Στρατού.
Και όμως, λίγα χρόνια αργότερα, θα μετατρεπόταν στον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό του ανθρώπου που επικράτησε μετά τον θάνατο του Λένιν: του Ιωσήφ Στάλιν.
Από τον Μπρονστάιν στον Τρότσκι
Γεννημένος το 1879 στην τότε Ρωσική Αυτοκρατορία, σε οικογένεια εβραϊκής καταγωγής, ο Τρότσκι μπήκε από νεαρή ηλικία στο επαναστατικό κίνημα. Συνελήφθη, εξορίστηκε στη Σιβηρία, δραπέτευσε και πέρασε μεγάλα διαστήματα της ζωής του εκτός Ρωσίας.
Η μεγάλη στιγμή του ήρθε το 1917.
Μετά την πτώση του τσαρικού καθεστώτος και την επιστροφή του στη Ρωσία, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των μπολσεβίκων. Ως πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην κατάληψη της εξουσίας.
Αργότερα, στον ρωσικό εμφύλιο, ανέλαβε την οικοδόμηση του Κόκκινου Στρατού και εξελίχθηκε σε μία από τις ισχυρότερες προσωπικότητες του νέου σοβιετικού κράτους.
Η σύγκρουση με τον Στάλιν
Ο θάνατος του Λένιν το 1924 άνοιξε τον δρόμο για τη μεγάλη μάχη διαδοχής.
Απέναντι στον Στάλιν βρέθηκε ο Τρότσκι, υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων τη θεωρία της «διαρκούς επανάστασης»: ότι η σοσιαλιστική επανάσταση δεν μπορούσε να περιοριστεί μόνιμα στα σύνορα μιας χώρας αλλά έπρεπε να αποκτήσει διεθνή δυναμική.
Ο Στάλιν επικράτησε.
Ο Τρότσκι έχασε σταδιακά όλες τις θέσεις του, διαγράφηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα, εξορίστηκε στο εσωτερικό της Σοβιετικής Ένωσης και τελικά, το 1929, εκδιώχθηκε από τη χώρα.
Άρχισε μία περιπλάνηση που τον οδήγησε στην Τουρκία, στη Γαλλία, στη Νορβηγία και τελικά στο Μεξικό.
Το τσεκούρι στο Μεξικό
Η απόσταση δεν τον προστάτευσε.
Στις 20 Αυγούστου 1940 ο Ισπανός κομμουνιστής Ραμόν Μερκαντέρ, πράκτορας του σοβιετικού NKVD, κατάφερε να πλησιάσει τον Τρότσκι στην κατοικία του στο Κογιοακάν της Πόλης του Μεξικού.
Τον χτύπησε στο κεφάλι με ορειβατική αξίνα. Ο Τρότσκι μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο αλλά πέθανε την επόμενη ημέρα, 21 Αυγούστου. Ο Μερκαντέρ καταδικάστηκε για τη δολοφονία και έμεινε περίπου 20 χρόνια σε μεξικανική φυλακή.
Ο Στάλιν είχε πλέον απαλλαγεί από τον σημαντικότερο παλιό πολιτικό αντίπαλό του. Όχι όμως και από τις ιδέες του.
Τι ακριβώς είναι ο τροτσκισμός
Ο τροτσκισμός παρέμεινε ένα ιδιαίτερο επαναστατικό μαρξιστικό ρεύμα, με βασικά στοιχεία τη διεθνή επέκταση της σοσιαλιστικής επανάστασης, την αντίθεση στη σταλινική γραφειοκρατία και την έμφαση στην εργατική δημοκρατία.
Το 1938 ο Τρότσκι πρωτοστάτησε στη δημιουργία της Τέταρτης Διεθνούς, ως εναλλακτικού διεθνούς επαναστατικού κέντρου απέναντι στην Κομμουνιστική Διεθνή που ελεγχόταν από τη Μόσχα.
Μετά τη δολοφονία του, όμως, το τροτσκιστικό κίνημα γνώρισε αμέτρητες διασπάσεις. Και αυτό είναι ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της μετέπειτα ιστορίας του.
Υπάρχουν τροτσκιστές το 2026;
Ναι. Και όχι μόνο ως ιστορική αναφορά.
Δεν υπάρχει σήμερα ένα ενιαίο παγκόσμιο «Τροτσκιστικό Κόμμα». Υπάρχουν όμως οργανώσεις, κόμματα και διεθνή δίκτυα που εξακολουθούν να αναφέρονται στον Τρότσκι και στην πολιτική παράδοση της Τέταρτης Διεθνούς.
Η ίδια η Fourth International εξακολουθεί να λειτουργεί και πραγματοποίησε το 2026 διεθνή συνεδρίαση στο Άμστερνταμ, με συμμετοχή περισσότερων από 90 εκπροσώπων και στελεχών των οργανώσεών της. (Fourth international)
Παράλληλα δραστηριοποιούνται διαφορετικά και συχνά ανταγωνιστικά μεταξύ τους διεθνή τροτσκιστικά ρεύματα. Υπάρχει, για παράδειγμα, η International Communist League (Fourth Internationalist), η οποία αυτοπροσδιορίζεται ρητά ως επαναστατική τροτσκιστική τάση. (iclfi.org)
Επομένως, ακριβέστερο από τη λέξη «κατάλοιπα» είναι να μιλάμε για μικρό αλλά υπαρκτό πολιτικό ρεύμα, κατακερματισμένο σε πολλές οργανώσεις και χωρίς τη μαζική πολιτική επιρροή που είχαν κομμουνιστικά κινήματα σε προηγούμενες δεκαετίες.
Και στην Ελλάδα υπάρχουν ακόμη τροτσκιστές
Ο τροτσκισμός έχει μακρά ιστορία και στην Ελλάδα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ΟΚΔΕ, η Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας, η οποία εξακολουθεί να δραστηριοποιείται και αυτοπροσδιορίζεται ως μαρξιστική επαναστατική οργάνωση. Οι ιστορικές της ρίζες ανάγονται στον Μεσοπόλεμο και στο ελληνικό τροτσκιστικό κίνημα της δεκαετίας του 1930. (okde.gr)
Υπάρχει επίσης η Τροτσκιστική Ομάδα της Ελλάδας, συνδεδεμένη με τη Διεθνή Κομμουνιστική Ένωση, η οποία εμφανίζει ενεργή παρουσία και δημοσιεύσεις ακόμη και μέσα στο 2026. (iclfi.org)
Άρα ο τροτσκισμός στην Ελλάδα δεν αποτελεί μόνο κεφάλαιο των βιβλίων πολιτικής ιστορίας. Παραμένει οργανωμένο, αν και αριθμητικά περιορισμένο, κομμάτι της εξωκοινοβουλευτικής επαναστατικής Αριστεράς.
Ο Στάλιν σκότωσε τον άνθρωπο, όχι το ρεύμα
Η ιστορία επιφύλαξε μία παράξενη κατάληξη στη σύγκρουση των δύο ανδρών. Ο Στάλιν κέρδισε ολοκληρωτικά την πολιτική μάχη μέσα στη Σοβιετική Ένωση. Ο Τρότσκι έχασε την εξουσία, την πατρίδα του και τελικά τη ζωή του. Αλλά το όνομά του δεν εξαφανίστηκε.
Ογδόντα έξι χρόνια μετά τη δολοφονία του, οργανώσεις σε διάφορες χώρες εξακολουθούν να επικαλούνται τις θεωρίες του, να μιλούν για την Τέταρτη Διεθνή και να αυτοπροσδιορίζονται ως τροτσκιστικές.
Ο Λέων Μπρονστάιν πέθανε στις 21 Αυγούστου 1940. Ο «Τρότσκι», όμως, ως πολιτική σχολή και ιδεολογικό ρεύμα, επέζησε του ανθρώπου που έφερε αυτό το όνομα.
