Οι δρόμοι της Γερμανίας γέμισαν σπασμένα γυαλιά. Συναγωγές παραδόθηκαν στις φλόγες. Εβραϊκά σπίτια λεηλατήθηκαν και άνθρωποι σύρθηκαν από τα κρεβάτια τους, ξυλοκοπήθηκαν, εξευτελίστηκαν ή οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Νοεμβρίου 1938, ο ναζισμός έδειξε με τον πιο ωμό τρόπο τι σήμαινε η πολιτική του μίσους. Η ιστορία την κατέγραψε ως «Νύχτα των Κρυστάλλων», ένα όνομα σχεδόν παραπλανητικά ήπιο για ένα οργανωμένο, αιματηρό πογκρόμ.
Από τις διακρίσεις στην οργανωμένη βία
Όσα συνέβησαν εκείνες τις ώρες δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Από την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία το 1933, οι Εβραίοι της Γερμανίας αντιμετώπιζαν μποϊκοτάζ, εκφοβισμό και αποκλεισμό από την επαγγελματική και κοινωνική ζωή. Οι Νόμοι της Νυρεμβέργης, το 1935, είχαν ήδη αφαιρέσει βασικά δικαιώματα και θεσμοποιήσει τις φυλετικές διακρίσεις. Το 1938, με την προσάρτηση της Αυστρίας και την επέκταση της ναζιστικής κυριαρχίας, οι διώξεις εντάθηκαν. Η Νύχτα των Κρυστάλλων δεν ήταν η αρχή του αντισημιτισμού των ναζί· ήταν η δραματική μετάβασή του σε πανεθνικής κλίμακας, δημόσια κρατικά υποκινούμενη βία.
Η αφορμή που χρησιμοποίησε ο Γκέμπελς
Στις 7 Νοεμβρίου 1938, ο 17χρονος Χέρσελ Γκρίνσπαν, Γερμανοεβραίος που ζούσε στο Παρίσι και είχε πληροφορηθεί την απέλαση της οικογένειάς του, πυροβόλησε τον Γερμανό διπλωμάτη Ερνστ φομ Ρατ. Ο διπλωμάτης πέθανε δύο ημέρες αργότερα. Το καθεστώς παρουσίασε το γεγονός ως δήθεν συλλογική «ενοχή» των Εβραίων. Στο Μόναχο, ο υπουργός Προπαγάνδας Γιόζεφ Γκέμπελς, με την έγκριση της ναζιστικής ηγεσίας, πυροδότησε τις επιθέσεις. Οι εντολές μεταφέρθηκαν στις κομματικές οργανώσεις. Αυτό που η προπαγάνδα βάφτισε «λαϊκή αγανάκτηση» ήταν σχεδιασμένη εκστρατεία τρόμου.
Συναγωγές στις φλόγες και χιλιάδες συλλήψεις
Μέλη των SA και SS, της Χιτλερικής Νεολαίας και άλλοι δράστες επιτέθηκαν σε συναγωγές, καταστήματα, κατοικίες και εβραϊκά ιδρύματα στη Γερμανία, στην προσαρτημένη Αυστρία και στις υπό ναζιστικό έλεγχο περιοχές της Σουδητίας. Περισσότερες από 1.400 συναγωγές και χώροι προσευχής καταστράφηκαν ή πυρπολήθηκαν, ενώ περίπου 7.500 επιχειρήσεις και κατοικίες υπέστησαν σοβαρές καταστροφές, σύμφωνα με το Εβραϊκό Μουσείο του Βερολίνου. Οι θάνατοι δεν περιορίζονται στους 91 που αναφέρονταν σε παλαιότερους απολογισμούς: νεότερη ιστορική τεκμηρίωση περιλαμβάνει εκατοντάδες ανθρώπους που δολοφονήθηκαν, οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία ή πέθαναν από τις συνέπειες των διώξεων. Περίπου 26.000 έως 30.000 Εβραίοι άνδρες συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα όπως το Νταχάου, το Μπούχενβαλντ και το Ζάξενχαουζεν. Τα στρατόπεδα υπήρχαν ήδη· όμως εκείνο το πογκρόμ επέκτεινε μαζικά τη χρήση τους εναντίον των Εβραίων.
Το κράτος δεν προστάτευε τα θύματα – προστάτευε τους εμπρηστές
Η αστυνομία είχε λάβει διαταγές να μην παρεμβαίνει για την προστασία εβραϊκών περιουσιών και συναγωγών, παρά μόνο όταν απειλούνταν μη εβραϊκές ζωές ή ιδιοκτησίες. Η αδράνεια των θεσμών δεν ήταν αδυναμία· ήταν μέρος του σχεδίου. Η καταστροφή συνοδεύτηκε από μια δεύτερη, εξίσου κυνική πράξη: το ναζιστικό καθεστώς επέβαλε στους ίδιους τους Εβραίους συλλογικό πρόστιμο ενός δισεκατομμυρίου μάρκων, τους φόρτωσε το κόστος των ζημιών και περιόρισε τη δυνατότητα αποζημίωσης από τις ασφαλιστικές εταιρείες. Το θύμα καλούνταν να πληρώσει και τον λογαριασμό του διώκτη του.
Ο δρόμος προς το Ολοκαύτωμα
Η Νύχτα των Κρυστάλλων δεν ήταν ακόμη η βιομηχανική εξόντωση που ακολούθησε στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν όμως καίριο σημείο καμπής: έκανε σαφές ότι οι ναζιστικές διώξεις δεν περιορίζονταν πια σε απαγορεύσεις, διακρίσεις και οικονομικό στραγγαλισμό. Ο οργανωμένος δημόσιος τρόμος, οι μαζικές συλλήψεις και η κατάρρευση κάθε εγγύησης δικαίου άνοιξαν ένα νέο κεφάλαιο. Η στοχοποίηση μιας ολόκληρης κοινότητας είχε πλέον μετατραπεί σε επίσημη πολιτική. Λίγα χρόνια αργότερα, η ναζιστική Γερμανία και οι συνεργάτες της θα δολοφονούσαν περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίους στην Ευρώπη.
Η ελληνική πληγή: Η Θεσσαλονίκη και οι κοινότητες που χάθηκαν
Η επέτειος αφορά και την Ελλάδα με τρόπο οδυνηρά προσωπικό. Η Θεσσαλονίκη, μία από τις σημαντικότερες εστίες του σεφαραδίτικου εβραϊσμού, έχασε τη συντριπτική πλειονότητα των Εβραίων κατοίκων της στο Ολοκαύτωμα. Από τον Μάρτιο του 1943, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι εκτοπίστηκαν με τρένα προς το Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Σύμφωνα με το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ, περίπου το 94% του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης χάθηκε. Συνολικά, η Ελλάδα θρήνησε σχεδόν 59.000 Εβραίους, από κοινότητες της Θεσσαλονίκης, της Αθήνας, των Ιωαννίνων, της Κέρκυρας, της Ρόδου και αλλού. Οι αριθμοί αυτοί δεν είναι μια υποσημείωση στην ευρωπαϊκή ιστορία. Είναι κομμάτι της δικής μας ιστορικής μνήμης.
Η 9η Νοεμβρίου είναι υπενθύμιση, όχι τυπική επέτειος
Η 9η Νοεμβρίου τιμάται από αντιρατσιστικά και αντιφασιστικά δίκτυα ως Διεθνής Ημέρα κατά του Φασισμού και του Αντισημιτισμού. Η πρωτοβουλία UNITED for Intercultural Action οργανώνει σχετικές ευρωπαϊκές δράσεις από τη δεκαετία του 1990. Ο συμβολισμός είναι βαθύτερος από μια ετήσια τελετή: το μίσος δεν εμφανίζεται από τη μία στιγμή στην άλλη. Καλλιεργείται με λέξεις, ψέματα και στερεότυπα, νομιμοποιείται με αποκλεισμούς και, όταν βρίσκει ατιμωρησία, μετατρέπεται σε βία. Γι’ αυτό η Νύχτα των Κρυστάλλων δεν μας καλεί μόνο να θυμόμαστε τι έγινε το 1938. Μας υποχρεώνει να αναγνωρίζουμε εγκαίρως πού μπορεί να οδηγήσει η απανθρωποποίηση οποιουδήποτε ανθρώπου.
