Στις 21 Οκτωβρίου 1971 ανακοινώθηκε η απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Πάμπλο Νερούδα. Ο Χιλιανός ποιητής είχε ήδη μετατρέψει τη φωνή του σε σύμβολο της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας: έγραφε για τον έρωτα και τη φύση, αλλά και για τους εργάτες, την ιστορία και τις κοινωνικές συγκρούσεις της ηπείρου του. Η βράβευσή του αναγνώριζε ένα έργο που είχε ξεπεράσει τα σύνορα της Χιλής.
Από τον Ρικάρδο Ρέγιες στον Πάμπλο Νερούδα
Γεννήθηκε στις 12 Ιουλίου 1904 στο Παράλ της Χιλής ως Ρικάρδο Ελιέσερ Νεφταλί Ρέγιες Μπασοάλτο. Μεγάλωσε στο Τεμούκο και υιοθέτησε νωρίς το λογοτεχνικό ψευδώνυμο Πάμπλο Νερούδα. Με τη συλλογή «Είκοσι ερωτικά ποιήματα και ένα τραγούδι απελπισμένο» (1924) απέκτησε διεθνή αναγνώριση. Ακολούθησαν η «Κατοικία στη Γη», οι «Στοιχειώδεις Ωδές» και ένα τεράστιο ποιητικό σύμπαν, όπου τα πιο απλά πράγματα μπορούσαν να αποκτήσουν επική διάσταση.
Ο ποιητής και η πολιτική
Υπηρέτησε ως διπλωμάτης, γνώρισε από κοντά τον ισπανικό εμφύλιο και συνδέθηκε με την υπόθεση της Ισπανικής Δημοκρατίας. Υπήρξε γερουσιαστής και μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Χιλής, βρέθηκε στην εξορία και υποστήριξε τον Σαλβαδόρ Αλιέντε. Οι πολιτικές του επιλογές και ειδικά η στάση του απέναντι στον σταλινισμό αποτελούν μέρος της κριτικής αποτίμησης της ζωής του· δεν αναιρούν, αλλά ούτε και εξαιρούνται από τη συζήτηση για την κληρονομιά του.
Το «Canto General» και η ελληνική μουσική γέφυρα
Το «Canto General», που εκδόθηκε το 1950, είναι μια ποιητική τοιχογραφία της Λατινικής Αμερικής: τοπίο, προκολομβιανοί πολιτισμοί, κατάκτηση, αντίσταση και άνθρωποι της δουλειάς. Το 1971 ο Μίκης Θεοδωράκης επισκέφθηκε τη Χιλή, καλεσμένος της κυβέρνησης Αλιέντε. Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, η επαφή με Χιλιανούς συνθέτες στο Βαλπαραΐσο και η προσφορά των τόμων του έργου από τον Αλιέντε τον οδήγησαν στη μελοποίηση. Η σύνθεση εξελίχθηκε στα επόμενα χρόνια και το ορατόριο συνδέθηκε με τις φωνές της Μαρίας Φαραντούρη και του Πέτρου Πανδή. Η ποίηση του Νερούδα απέκτησε έτσι μια δεύτερη ζωή στις ελληνικές και διεθνείς σκηνές. Πρωτοπαρουσιάστηκε στο Παρίσι.
Το σπίτι με τις καμπάνες: μια προσωπική επίσκεψη
Είχα την ευκαιρία να επισκεφθώ δύο φορές σε διαφορετικά ταξίδια μου το σπίτι του Νερούδα με τις καμπάνες, στην Isla Negra. Είναι μια από εκείνες τις επισκέψεις που προσθέτουν μια πραγματική εικόνα πίσω από τις σελίδες ενός βιβλίου. Το σπίτι, μπροστά στον Ειρηνικό, δεν μοιάζει με τυπική κατοικία λογοτέχνη. Οι συλλογές από ακρόπρωρα πλοίων, κοχύλια, μικρά καράβια και παράξενα αντικείμενα φανερώνουν τη βαθιά σχέση του με τη θάλασσα. Οι καμπάνες του κήπου είναι ένα από τα αναγνωρίσιμα σημάδια αυτού του τόπου.
Σήμερα το σπίτι είναι επισκέψιμο μουσείο, όπως και οι άλλες δύο κατοικίες του, η La Chascona στο Σαντιάγο και η La Sebastiana στο Βαλπαραΐσο. Στην Isla Negra αναπαύονται ο Νερούδα και η τρίτη σύζυγός του, Ματίλντε Ουρούτια, απέναντι στον ωκεανό που τόσο αγάπησε.
Ο θάνατος μετά το πραξικόπημα
Ο Νερούδα πέθανε στις 23 Σεπτεμβρίου 1973, μόλις δώδεκα ημέρες μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του Αουγκούστο Πινοσέτ. Επισήμως είχε διαγνωστεί με καρκίνο του προστάτη. Οι συνθήκες του θανάτου του αποτέλεσαν αντικείμενο μακράς δικαστικής και επιστημονικής διερεύνησης, χωρίς να είναι ορθό να παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένη μια θεωρία δολοφονίας. Η κηδεία του εξελίχθηκε σε μια από τις πρώτες δημόσιες εκδηλώσεις διαμαρτυρίας μετά το πραξικόπημα.
Μια φωνή που εξακολουθεί να ακούγεται
Πενήντα πέντε χρόνια μετά το Νόμπελ, τα ποιήματά του διαβάζονται σε πολλές γλώσσες. Και για τον Έλληνα αναγνώστη υπάρχει πάντα η ξεχωριστή διαδρομή του «Canto General» μέσα από τη μουσική του Θεοδωράκη. Από τις καμπάνες της Isla Negra έως τις μεγάλες συναυλίες, ο Νερούδα παραμένει ένας ποιητής που μπορείς όχι μόνο να διαβάσεις, αλλά και να ακούσεις.
Πηγές και τεκμηρίωση
Ίδρυμα Πάμπλο Νερούδα: https://fundacionneruda.org/museos-casa-museo-isla-negra/
Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας: https://www.mikiszatouna.gr/en/enotita-theodoraki/canto-general/
Μίκης Θεοδωράκης – ιστορικό μελοποίησης: https://mikisguide.gr/to-istoriko-tis-melopiisis-tou-canto-general/ Ώρες λειτουργίας μουσείων: https://fundacionneruda.org/informaciones/
