Δεν χρειάζεται πάντα ένα πολεμικό πλοίο με μεγάλα κανόνια για να αναμετρηθεί μια μικρή χώρα με μια μεγάλη ναυτική δύναμη. Στη βόρεια θάλασσα, η Ισλανδία έδωσε στη Βρετανία ένα ιδιαίτερο μάθημα: υπερασπίστηκε τα αλιευτικά της συμφέροντα με αποφασιστικότητα και ένα απροσδόκητο «όπλο» που δεν βύθιζε πλοία, αλλά αχρήστευε τα αλιευτικά τους εργαλεία.
Οι τρεις πόλεμοι για ένα ψάρι
Ο μπακαλιάρος ήταν ζωτικής σημασίας για την οικονομία της Ισλανδίας. Όταν τα βρετανικά αλιευτικά συνέχιζαν να ψαρεύουν κοντά στις ακτές της, το Ρέικιαβικ επιδίωξε να επεκτείνει τις ζώνες όπου ασκούσε έλεγχο στην αλιεία. Από αυτή τη σύγκρουση γεννήθηκαν οι περίφημοι «Πόλεμοι του Μπακαλιάρου» μεταξύ δύο χωρών-μελών του ΝΑΤΟ.
Ο Πρώτος Πόλεμος διήρκεσε από το 1958 έως το 1961, όταν η Ισλανδία επέκτεινε το αλιευτικό της όριο στα 12 ναυτικά μίλια. Ο Δεύτερος άρχισε την 1η Σεπτεμβρίου 1972, με διεκδίκηση ορίου 50 μιλίων, και έληξε με προσωρινή συμφωνία τον Νοέμβριο του 1973. Ο Τρίτος εκτυλίχθηκε το 1975–1976, όταν η Ισλανδία επέκτεινε τη ζώνη αλιευτικής δικαιοδοσίας στα 200 ναυτικά μίλια. Επομένως, το 1972 δεν τελείωσε ο Τρίτος Πόλεμος: ξεκίνησε ο Δεύτερος.
Το μυστικό υπερόπλο που έκοβε τα δίχτυα
Η ισλανδική ακτοφυλακή χρησιμοποίησε ένα ευφυές μηχανικό εργαλείο, τον trawl-wire cutter. Τα περιπολικά πλησίαζαν τα ξένα αλιευτικά και έσερναν μέσα στο νερό μια ειδική κατασκευή με άγκιστρα και κοπτικές επιφάνειες. Εκείνη έπιανε και έκοβε τα ισχυρά συρματόσχοινα που συνέδεαν την τράτα με το αλιευτικό. Το αποτέλεσμα ήταν να χαθεί συχνά το ακριβό αλιευτικό εργαλείο και το πλοίο να διακόψει τη δουλειά του.
Οι πρώτοι μηχανισμοί είχαν κατασκευαστεί από το 1958, αλλά χρησιμοποιήθηκαν επιχειρησιακά το 1972. Στον Δεύτερο Πόλεμο καταγράφηκαν κοπές αλιευτικών εργαλείων 82 σκαφών, βρετανικών και δυτικογερμανικών. Δεν ήταν ένα όπλο που στόχευε πληρώματα. Ήταν ένα μέσο οικονομικής πίεσης, με τεράστια επιχειρησιακή και συμβολική ισχύ.
Όταν μπήκε στη μέση το ΝΑΤΟ
Η Βρετανία έστειλε πολεμικά πλοία για την προστασία των αλιευτικών της. Ακολούθησαν επικίνδυνοι ελιγμοί, προσκρούσεις πλοίων και διπλωματική κρίση μεταξύ συμμάχων. Η Ισλανδία έθεσε ακόμη και το ενδεχόμενο αποχώρησης από το ΝΑΤΟ, ενώ η στρατηγική σημασία της στον Βόρειο Ατλαντικό ανάγκασε τη Συμμαχία να αναζητήσει συμβιβασμό. Η τελική διευθέτηση του 1976 ενίσχυσε τον ισλανδικό έλεγχο στα αλιευτικά ύδατα και προανήγγειλε τη γενικότερη διεθνή καθιέρωση των ζωνών των 200 ναυτικών μιλίων.
Η Πορτογαλία, ο μπακαλιάρος και το κόκκινο κρασί
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι η χώρα που ταυτίστηκε περισσότερο γαστρονομικά με τον μπακαλιάρο δεν ήταν η Ισλανδία αλλά η Πορτογαλία. Εκεί, ο παστός και αποξηραμένος μπακαλιάρος, το περίφημο bacalhau, έγινε ο «πιστός φίλος» της οικογένειας. Διατηρούνταν για μεγάλο χρονικό διάστημα, ταξίδευε εύκολα προς την ενδοχώρα και για πολλές γενιές υπήρξε προσιτή τροφή, ιδιαίτερα σε περιόδους θρησκευτικής νηστείας.
Η κοινωνική του ιστορία είναι ξεχωριστή. Παλαιές πορτογαλικές μαρτυρίες τον αναφέρουν ως φαγητό των φτωχών. Με το πέρασμα των αιώνων, όμως, μπήκε και στα τραπέζια των εύπορων και εξελίχθηκε σε φαγητό εθνικής ταυτότητας. Σήμερα σερβίρεται βραστός με πατάτες και λάχανο, ψητός με ελαιόλαδο ή σε ευφάνταστες συνταγές, όπως το bacalhau à Brás.
Κι εδώ εμφανίζεται μια γοητευτική λαϊκή διήγηση: ότι τα φτωχικά νοικοκυριά συνόδευαν τον κυριακάτικο μπακαλιάρο με κόκκινο κρασί, σαν να απολάμβαναν το κρέας που δεν μπορούσαν να αγοράσουν. Η εικόνα αυτή αποδίδει τη σχέση φτώχειας, αξιοπρέπειας και φαγητού, αλλά η συγκεκριμένη ερμηνεία δεν έχει επιβεβαιωθεί από αξιόπιστη ιστορική τεκμηρίωση. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι, αντίθετα με τη συνηθισμένη ιδέα «ψάρι με λευκό», οι Πορτογάλοι παραδοσιακά συνοδεύουν πολλές συνταγές μπακαλιάρου και με κόκκινο κρασί.
Από τα δίχτυα της Ισλανδίας στα τραπέζια της Ευρώπης
Η ίδια λέξη, «μπακαλιάρος», περιγράφει δύο παράλληλες ιστορίες: την επιβίωση μιας νησιωτικής οικονομίας και την καθημερινότητα εκατομμυρίων οικογενειών. Οι Ισλανδοί υπερασπίστηκαν το δικαίωμα να ελέγχουν τα αλιευτικά τους αποθέματα. Οι Πορτογάλοι έκαναν τον ίδιο ψάρι σύμβολο της κουζίνας, της θρησκευτικής παράδοσης και της συλλογικής μνήμης. Κάπως έτσι, ένα ταπεινό ψάρι βρέθηκε να επηρεάζει τη διπλωματία του Ψυχρού Πολέμου και το κυριακάτικο τραπέζι.
Πηγές τεκμηρίωσης
NATO – Iceland and NATO: The Cod Wars (nato.int)
Icelandic Maritime Museum / Nedsti – The Cod Wars 1952–1976 (nedsti.is)
EBSCO – Cod Wars (ebsco.com)
José Manuel Sobral – O “fiel amigo”: o bacalhau e a identidade portuguesa (scielo.pt)
Público – Os deliciosos dilemas do vinho para o bacalhau (fugas.publico.pt)
