Την πρώτη ολοκληρωμένη στρατηγική για τα νησιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και μια νέα στρατηγική για τις παράκτιες κοινότητες, παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιχειρώντας να διαμορφώσει για πρώτη φορά ένα ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο πολιτικής για περιοχές που αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις, από το υψηλό κόστος μεταφορών και τη λειψυδρία έως τη στέγαση, την ενεργειακή μετάβαση και την κλιματική αλλαγή.
«Για πρώτη φορά παρουσιάζουμε αυτή τη στρατηγική για τα νησιά. Για πρώτη φορά δίνουμε αυτή τη σημαντική ευκαιρία μέσα από τη στρατηγική, επειδή έχουμε ένα όραμα», δήλωσε ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ραφαέλε Φίττο.
Οι δύο στρατηγικές αφορούν περισσότερα από 4.000 κατοικημένα νησιά σε 16 κράτη μέλη, όπου ζουν περίπου 17 εκατομμύρια πολίτες, καθώς και τις παράκτιες περιοχές της ΕΕ, στις οποίες κατοικούν περίπου 95 εκατομμύρια άνθρωποι ή το 21% του ευρωπαϊκού πληθυσμού.
Η ίδια η Επιτροπή παρουσιάζει τις δύο στρατηγικές ως το πρώτο βήμα μιας ευρύτερης προσπάθειας ενσωμάτωσης των αναγκών των νησιωτικών και παράκτιων περιοχών στις μελλοντικές πολιτικές της ΕΕ, χωρίς πάντως να συνοδεύει την πρωτοβουλία με νέο ειδικό χρηματοδοτικό πακέτο.
Μεταφορές έως 300% ακριβότερες
Η σημαντικότερη πολιτική καινοτομία της στρατηγικής είναι η επίσημη αναγνώριση του λεγόμενου «κόστους της νησιωτικότητας». Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ που παραθέτει η Επιτροπή, το κόστος μεταφορών σε ορισμένα νησιά μπορεί να υπερβαίνει τα αντίστοιχα ηπειρωτικά επίπεδα κατά περισσότερο από 300%, ενώ οι δαπάνες της τοπικής αυτοδιοίκησης ανά κάτοικο είναι κατά 30%-50% υψηλότερες.
Σε ορισμένους νησιωτικούς δήμους, οι τιμές κατοικίας είναι αυξημένες κατά 75%-130%, ενώ η Επιτροπή σημειώνει ότι η νησιωτικότητα μπορεί να μειώνει το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Σικελίας κατά περίπου 7% και να επιβαρύνει τη Σαρδηνία με κόστος που φθάνει έως το 36% του κατά κεφαλήν ΑΕΠ.
Η στρατηγική προβλέπει ειδική μελέτη για την αποτύπωση του πραγματικού κόστους της νησιωτικότητας και των μέτρων που μπορούν να το περιορίσουν, ιδιαίτερα στον τομέα των μεταφορών.
Η Επιτροπή επικαλείται επίσης ως παράδειγμα καλής πρακτικής το ελληνικό Μεταφορικό Ισοδύναμο, το οποίο αναφέρεται ρητά στη στρατηγική ως μηχανισμός που συμβάλλει στην αντιστάθμιση του αυξημένου κόστους μεταφορών για κατοίκους και επιχειρήσεις των νησιών. Παράλληλα, γίνεται αναφορά και στην πρωτοβουλία GR-eco Islands για την πράσινη μετάβαση των νησιωτικών περιοχών.
ETS, ακτοπλοΐα και άγονες γραμμές
Ένα από τα σημεία με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα αφορά τις θαλάσσιες μεταφορές. Η στρατηγική αναγνωρίζει ότι ορισμένα νησιά ενδέχεται να χρειάζονται πιο σταδιακή πορεία προς την απανθρακοποίηση, προκειμένου να διατηρηθεί η συνδεσιμότητά τους.
Παράλληλα, υπογραμμίζει τον ρόλο των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας (PSO) και των επιδοτούμενων ακτοπλοϊκών συνδέσεων για τη διατήρηση της συνοχής μικρών και απομακρυσμένων νησιών.
Το ισχύον πλαίσιο επιτρέπει εξαιρέσεις από το ETS (Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών) για δρομολόγια προς νησιά με λιγότερους από 200.000 κατοίκους χωρίς οδική ή σιδηροδρομική σύνδεση με την ηπειρωτική χώρα, έως το τέλος του 2030.
Ο επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών Κώστας Καδής επιβεβαίωσε ότι η κατάσταση των νησιών θα εξεταστεί στο πλαίσιο της αναθεώρησης του ETS τον Ιούλιο, καθώς και στις επόμενες αναθεωρήσεις του κανονισμού για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και του FuelEU Maritime. Ωστόσο απέφυγε να δεσμευθεί για ενδεχόμενη παράταση των εξαιρέσεων μετά το 2030.
Η Κομισιόν παραπέμπει επίσης στην Ευρωπαϊκή Βιομηχανική Ναυτιλιακή Στρατηγική, μέσω της οποίας αναμένεται να κινητοποιηθούν επενδύσεις 1-1,5 δισ. ευρώ στον ναυτιλιακό τομέα έως το 2027, μεταξύ άλλων για την ανανέωση και μετασκευή στόλου επένδυση ιδιαίτερα σημαντική, σύμφωνα με τη στρατηγική, για τη διατήρηση της νησιωτικής συνδεσιμότητας.»
Χωρίς νέο ταμείο για τα νησιά
Η Επιτροπή ζητά οι ιδιαίτερες ανάγκες των νησιών να ενσωματωθούν στα νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης μετά το 2027, χωρίς όμως να δεσμεύεται για τη δημιουργία ειδικού χρηματοδοτικού φακέλου.
Ο Φίττο υπενθύμισε ότι κατά την περίοδο 2021-2027 έχουν ήδη διατεθεί τουλάχιστον 12,5 δισ. ευρώ για επενδύσεις που αφορούν τα νησιά και υποστήριξε ότι η νέα στρατηγική θα αποτελέσει εργαλείο για τις μελλοντικές αποφάσεις χρηματοδότησης.
Στέγαση, υπερτουρισμός και λειψυδρία
Οι δύο στρατηγικές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στις κοινωνικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν οι νησιωτικές και παράκτιες περιοχές. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, η ανάπτυξη εξοχικών κατοικιών και η έντονη τουριστική δραστηριότητα δυσκολεύουν την πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή κατοικία για μόνιμους κατοίκους και εργαζομένους.
«Αν κάναμε ήδη αρκετά, τότε δεν θα χρειαζόμασταν στρατηγική ούτε μέτρα για την αντιμετώπιση του μη ισορροπημένου τουρισμού», παραδέχθηκε ο Κώστας Καδής.
Παράλληλα, η λειψυδρία αναδεικνύεται ως μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για πολλά νησιά, με τη στρατηγική να προβλέπει στήριξη επενδύσεων σε αφαλατώσεις, αποθήκευση και επαναχρησιμοποίηση νερού.
Στο μέτωπο των παράκτιων περιοχών, η Επιτροπή επιδιώκει επίσης να ενισχύσει τη γαλάζια οικονομία, τη θαλάσσια χωροταξία και τις αλυσίδες αξίας της γαλάζιας βιοοικονομίας. Μεταξύ των νέων δραστηριοτήτων που προωθούνται περιλαμβάνεται και ο αλιευτικός τουρισμός, ώστε οι αλιείς να μπορούν να αποκτούν συμπληρωματικά εισοδήματα αξιοποιώντας τουριστικές δραστηριότητες, μια πρακτική που, σύμφωνα με τον Κώστα Καδή, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος.
Ασφάλεια, μεταναστευτικό και κρίσιμες υποδομές
Πέρα από τα ζητήματα συνοχής και ανάπτυξης, η νέα στρατηγική αποδίδει στα νησιά αυξημένη γεωπολιτική σημασία. Η Επιτροπή χαρακτηρίζει τη Μεσόγειο, μαζί με τη Βαλτική, ως ουσιώδες τμήμα της συλλογικής αμυντικής αρχιτεκτονικής της Ευρώπης και ως κρίσιμο χώρο διέλευσης για τις ενεργειακές, μεταφορικές και ψηφιακές υποδομές της Ένωσης.
Το κείμενο αναγνωρίζει επίσης ότι τα μεσογειακά νησιά υφίστανται ιδιαίτερες μεταναστευτικές πιέσεις ως κύρια σημεία εισόδου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ γίνεται αναφορά σε μηχανισμούς μετεγκατάστασης και μεταφοράς μεταναστών από τα νησιά προς την ηπειρωτική χώρα και άλλα κράτη μέλη.
Κατά την παρουσίαση της στρατηγικής, ο Ραφαέλε Φίττο αναφέρθηκε στον ρόλο των νησιών της Μεσογείου στη διαχείριση του μεταναστευτικού, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ενίσχυσης της ετοιμότητας και της ανθεκτικότητάς τους απέναντι στις σημερινές και μελλοντικές προκλήσεις.
Η στρατηγική περιλαμβάνει επίσης αναφορές στην προστασία κρίσιμων υποδομών, όπως τα υποθαλάσσια καλώδια, καθώς και στη χρήση των ευρωπαϊκών δορυφορικών συστημάτων Galileo και IRIS² για την ενίσχυση της ασφάλειας, της συνδεσιμότητας και της διαχείρισης κρίσεων στις νησιωτικές περιοχές.
Παράλληλα, προβλέπεται στενότερη συνεργασία των ευρωπαϊκών νησιών με χώρες της νότιας Μεσογείου σε θέματα πολιτικής προστασίας, δασικών πυρκαγιών και διαχείρισης φυσικών καταστροφών.
Η εφαρμογή των δύο στρατηγικών θα εγκαινιαστεί επίσημα στις 26 Ιουνίου σε διάσκεψη υψηλού επιπέδου για τα Νησιά και τις Παράκτιες Κοινότητες, που θα διοργανωθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεργασία με την Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ.
