Έχουμε συνηθίσει να γνωρίζουμε τους αγίους μέσα από εικόνες ζωγραφισμένες αιώνες μετά τη ζωή τους. Με τον Άγιο Νεκτάριο συμβαίνει κάτι διαφορετικό: ο φωτογραφικός φακός πρόλαβε τον άνθρωπο πριν από την αγιοκατάταξή του. Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες του δεν απεικονίζουν μια μορφή που ανασυντέθηκε από τη φαντασία. Μας επιτρέπουν να αντικρίσουμε τα πραγματικά χαρακτηριστικά ενός ιεράρχη που έζησε σε μια Ελλάδα με τρένα, εφημερίδες, σχολές και φωτογραφεία.
Ο Άγιος Νεκτάριος, κατά κόσμον Αναστάσιος Κεφαλάς, εκοιμήθη το 1920 και η μνήμη του τιμάται κάθε 9 Νοεμβρίου. Η ιστορία του, όμως, δεν είναι μόνο εκκλησιαστική. Είναι ταυτόχρονα μια ανθρώπινη διαδρομή φτώχειας, μόρφωσης, αδικίας, εκπαιδευτικής προσφοράς και τελικής δικαίωσης.
Οι αυθεντικές φωτογραφίες: ένας άγιος μπροστά στον φακό
Μία ιστορική φωτογραφία του Νεκταρίου, που χρονολογείται πριν από το 1908, έχει καταχωριστεί στο Wikimedia Commons ως έργο αγνώστου φωτογράφου και διατίθεται ως κοινό κτήμα. Τον βλέπουμε με το σκούρο επισκοπικό του ένδυμα, τη μακριά λευκή γενειάδα και ένα βλέμμα σοβαρό, σχεδόν στοχαστικό. Δεν χρειάζεται να εφεύρουμε «θαυματουργά» στοιχεία στο κάδρο. Η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς στο ότι αποτελεί φωτογραφικό τεκμήριο ενός υπαρκτού ανθρώπου.
Υπάρχουν και ομαδικές φωτογραφίες που συνδέονται με τη διακονία του, ανάμεσά τους ένα γνωστό ιστορικό στιγμιότυπο στην Αλεξάνδρεια με τον Πατριάρχη Σωφρόνιο Δ΄. Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν ακόμη εικόνες με ισχυρισμούς ότι πρόκειται για «την τελευταία φωτογραφία» του λίγο πριν πεθάνει. Χωρίς σαφή πρωτότυπη αρχειακή τεκμηρίωση, τέτοιες ακριβείς χρονολογήσεις χρειάζονται επιφύλαξη. Ο Νεκτάριος δεν ήταν ασφαλώς ο μοναδικός ούτε κατ’ ανάγκην ο πρώτος άγιος που φωτογραφήθηκε· ήταν, όμως, ένας από τους νεότερους αγίους των οποίων η πραγματική μορφή σώθηκε στον φωτογραφικό φακό.
Από τη Σηλυβρία της Θράκης στα θρανία και το μοναστήρι
Γεννήθηκε την 1η Οκτωβρίου 1846 στη Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης, πέμπτο παιδί μιας πολύτεκνης οικογένειας με περιορισμένα οικονομικά μέσα. Από μικρός επιζητούσε τη γνώση. Στην εφηβεία του βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου εργάστηκε και μελετούσε, ενώ αργότερα πήγε στη Χίο, ασχολήθηκε με τη διδασκαλία και εντάχθηκε στη μοναστική ζωή.
Το 1876 εκάρη μοναχός με το όνομα Λάζαρος. Έναν χρόνο αργότερα, όταν χειροτονήθηκε διάκονος, έλαβε το όνομα Νεκτάριος. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, συνέχισε τις σπουδές του στην Αθήνα και ολοκλήρωσε τη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1885. Η μόρφωση δεν υπήρξε για εκείνον απλό εφόδιο καριέρας· έγινε εργαλείο διδασκαλίας και συγγραφικής δράσης.
Η Αλεξάνδρεια, η άνοδος και η συκοφαντία
Η επόμενη μεγάλη στάση της ζωής του ήταν η Αίγυπτος. Το 1886 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και στις 15 Ιανουαρίου 1889 εξελέγη και χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Πενταπόλεως, στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Η αναγνώριση, όμως, συνοδεύτηκε από αντιπαλότητες και συκοφαντικές καταγγελίες. Το 1890 απομακρύνθηκε από τα καθήκοντά του και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αίγυπτο.
Η αδικία δεν είναι απλώς λεπτομέρεια που προστέθηκε εκ των υστέρων στους βίους των αγίων. Το 1998, εκατόν οκτώ χρόνια μετά την αποπομπή του, η Ιερά Σύνοδος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας αποφάσισε την ηθική αποκατάστασή του και ζήτησε συγχώρεση για όσα του είχαν συμβεί. Πρόκειται για ένα από τα πλέον συγκλονιστικά κεφάλαια αυτής της ιστορίας: η επίσημη παραδοχή της αδικίας ήρθε δεκαετίες μετά τον θάνατό του.
Η Ριζάρειος Σχολή και ο δάσκαλος που άφησε εποχή
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα πέρασε από δύσκολες ημέρες και υπηρέτησε ως ιεροκήρυκας. Το 1894 ανέλαβε τη διεύθυνση της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής στην Αθήνα, θέση στην οποία έμεινε έως το 1908. Η ίδια η Ριζάρειος επιβεβαιώνει την περίοδο της θητείας του, ενώ το ιστορικό της αρχείο περιγράφει έναν παιδαγωγό που επιδίωκε τη γαλήνη, τη συμφιλίωση και την καλλιέργεια των μαθητών αντί για τη στείρα αυστηρότητα.
Στα χρόνια αυτά ανέπτυξε και πλούσιο συγγραφικό έργο. Θεολογικές μελέτες, κείμενα πνευματικού προβληματισμού και ύμνοι συνδέονται με το όνομά του. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το «Αγνή Παρθένε», ο γνωστός ύμνος προς την Παναγία, του οποίου το κείμενο περιλαμβάνεται στο έργο του. Πίσω από τον φωτογραφιζόμενο ιεράρχη βρισκόταν λοιπόν και ένας πολυγραφότατος λόγιος.
Η Αίγινα, το μοναστήρι και το προσκύνημα
Από το 1904 συνδέθηκε με την ίδρυση και τη συγκρότηση της γυναικείας Μονής Αγίας Τριάδας στην Αίγινα. Το 1908 αποχώρησε από τη Ριζάρειο και εγκαταστάθηκε οριστικά στο νησί. Εκεί επέλεξε μια λιτή καθημερινότητα, με προσευχή, εργασία, διδασκαλία και συνεχή ενδιαφέρον για τις μοναχές και τους επισκέπτες.
Σήμερα η Αίγινα αποτελεί έναν από τους γνωστότερους τόπους προσκυνήματος της Ορθοδοξίας. Η ιστορική μονή, ο τάφος και τα λείψανά του, αλλά και ο μεγάλος ναός που ανεγέρθηκε προς τιμήν του, διατηρούν τη σύνδεση της τοπικής ιστορίας με τον κόσμο που αναζητεί παρηγοριά και ελπίδα.
Το Αρεταίειο και οι τελευταίες ημέρες του 1920
Στο τέλος της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας και νοσηλεύτηκε στο Αρεταίειο Νοσοκομείο της Αθήνας. Το ίδιο το νοσοκομείο έχει αφιερώσει ειδική ιστορική αναφορά στην παρουσία του και στον θάλαμο όπου έμεινε. Οι πηγές περιγράφουν την κοίμησή του το βράδυ της 8ης Νοεμβρίου 1920, ενώ η εκκλησιαστική μνήμη του έχει καθιερωθεί στις 9 Νοεμβρίου. Γι’ αυτό συναντά κανείς και τις δύο ημερομηνίες σε δημοσιεύματα.
Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει τις ώρες εκείνες με την αφήγηση μιας θεραπείας ασθενούς όταν πάνω του ακούμπησε ένδυμα του εκλιπόντος. Ως δημοσιογραφικό κείμενο οφείλουμε να καταγράψουμε αυτή τη διήγηση ως μαρτυρία πίστης και παράδοσης, όχι ως ιατρικά αποδεδειγμένο γεγονός. Η ευλάβεια που αναπτύχθηκε γύρω από το πρόσωπό του είναι, πάντως, ένα αδιαμφισβήτητο ιστορικό και κοινωνικό φαινόμενο.
Από την κοίμηση στην αγιοκατάταξη του 1961
Ο Νεκτάριος ενταφιάστηκε στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας στην Αίγινα. Η ανακομιδή των λειψάνων του έγινε το 1953. Στις 20 Απριλίου 1961, με συνοδική πράξη του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εγγράφηκε επισήμως στο αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Από τότε η 9η Νοεμβρίου συνδέεται σταθερά με τη μνήμη και τη λατρευτική τιμή του.
Υπάρχει εδώ μια ιδιαίτερη αντίθεση που αξίζει να θυμόμαστε. Ο άνθρωπος που συνάντησε την απαξίωση και τον εκκλησιαστικό διωγμό αναδείχθηκε έπειτα από τον θάνατό του σε μία από τις πιο αγαπητές μορφές της σύγχρονης Ορθοδοξίας. Και οι φωτογραφίες του, όσες σώζονται με τεκμηριωμένη προέλευση, μας θυμίζουν κάτι απλό: πίσω από τη μορφή της εικόνας υπήρξε ένας άνθρωπος που περπάτησε στους ίδιους δρόμους, κάθισε μπροστά σε έναν φακό, γνώρισε τον πόνο της αδικίας και έμεινε πιστός στον δρόμο που είχε διαλέξει.
Τεκμηρίωση και προτεινόμενες φωτογραφίες
Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή, ιστορικό αρχείο: https://heritage.rizarios.gr/nektarios.html
Ιερά Μητρόπολη Ύδρας, Σπετσών και Αιγίνης: https://imhydra.gr/cs_ministry/agios-nektariow
Αρεταίειο Νοσοκομείο, ιστορική αναφορά: https://aretaieio.uoa.gr/to_nosokomeio/istorika_stoicheia
Wikimedia Commons, αυθεντική φωτογραφία πριν από το 1908 (δημόσιο κτήμα): https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saint_Nektarios_of_Aegina_at_Rizario.jpg
Ορθοδοξία News Agency, φωτογραφία με τον Πατριάρχη Σωφρόνιο Δ΄: https://www.orthodoxianewsagency.gr/orthodoxes-provoles/fotografia-ntokoumento-o-agios-nektarios-me-ton-patriarxi-aleksandreias-sofronio-d/
