Δημοσιογραφική επιμέλεια Αδάμας Γεροσίδερης
Το καλοκαίρι είναι η εποχή της θάλασσας, των διακοπών, των ανοιχτών παραθύρων, των βραδινών εξόδων και της επαφής με τη φύση. Είναι όμως και η εποχή όπου ο οργανισμός μπορεί να βρεθεί ξαφνικά αντιμέτωπος με καταστάσεις που δεν είναι πάντα «απλές αλλεργίες»: τσιμπήματα εντόμων, επαφή με μέδουσες, εξανθήματα μετά το μπάνιο, απότομη είσοδος σε κρύα νερά, έντονη ζέστη, αφυδάτωση και θερμοπληξία. Τα περισσότερα περιστατικά είναι ήπια. Κάποια όμως εξελίσσονται γρήγορα και χρειάζονται άμεση αντιμετώπιση.
Το λάθος που κάνουμε συχνά είναι ότι βάζουμε όλα τα καλοκαιρινά συμπτώματα στο ίδιο καλάθι: «με τσίμπησε κάτι», «μάλλον με πείραξε ο ήλιος», «είναι από τη ζέστη», «θα περάσει». Πράγματι, τις περισσότερες φορές περνάει. Όμως ορισμένα σημάδια δεν πρέπει να αγνοούνται: δυσκολία στην αναπνοή, πρήξιμο στο πρόσωπο ή στα χείλη, ζάλη, λιποθυμική τάση, γενικευμένη κνίδωση, σύγχυση, έντονη αδυναμία ή πτώση της πίεσης.
Εκεί αρχίζει η διαφορά ανάμεσα σε μια ενόχληση και σε ένα επείγον περιστατικό.
Το αλλεργικό σοκ δεν είναι «δυνατή αλλεργία» – είναι επείγον
Η αναφυλαξία, αυτό που στην καθημερινή γλώσσα αποκαλούμε αλλεργικό σοκ, είναι η πιο σοβαρή μορφή οξείας αλλεργικής αντίδρασης. Μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε λίγα λεπτά από την έκθεση σε έναν εκλυτικό παράγοντα: τσίμπημα μέλισσας ή σφήκας, τροφή, φάρμακο, αλλά σε πιο σπάνιες περιπτώσεις και μετά από επαφή με περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως το κρύο νερό.
Δεν εκδηλώνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Μπορεί να ξεκινήσει με φαγούρα, κοκκινίλες ή πομφοί στο δέρμα. Μπορεί όμως πολύ γρήγορα να συνοδευτεί από βράγχος φωνής, δύσπνοια, σφίξιμο στο στήθος, εμετό, έντονη αδυναμία, ταχυκαρδία, πτώση της πίεσης ή απώλεια αισθήσεων.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η αναφυλαξία δεν περιμένει. Δεν είναι κατάσταση για «να δούμε πώς θα πάει». Θέλει άμεση ιατρική βοήθεια, και για όσους έχουν γνωστό ιστορικό σοβαρής αλλεργίας, σωστή χρήση της αυτοενιέμενης αδρεναλίνης που τους έχει συστήσει ο γιατρός τους.
Μέλισσες και σφήκες: Η καλοκαιρινή αλλεργία που μπορεί να σκοτώσει
Τα τσιμπήματα από κουνούπια είναι ενοχλητικά, αλλά σπανίως επικίνδυνα με την αλλεργιολογική έννοια. Προκαλούν συνήθως κοκκινίλα, φαγούρα και τοπικό πρήξιμο. Άλλη κατηγορία είναι οι μέλισσες και οι σφήκες.
Τα υμενόπτερα, μέλισσες, σφήκες και συγγενή είδη, θεωρούνται από τους διεθνείς αλλεργιολογικούς οργανισμούς από τις σημαντικότερες αιτίες σοβαρών αλλεργικών αντιδράσεων τους θερινούς μήνες. Στους περισσότερους ανθρώπους το τσίμπημα θα προκαλέσει πόνο, κάψιμο, κοκκινίλα και πρήξιμο στο σημείο. Σε ορισμένους όμως μπορεί να προκαλέσει γενικευμένη αντίδραση: κνίδωση σε όλο το σώμα, πρήξιμο, δύσπνοια, ζάλη, υπόταση, ακόμη και αναφυλακτικό σοκ.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το τσίμπημα συμβεί σε απομονωμένη παραλία, σε ορεινή περιοχή, σε σκάφος ή σε σημείο όπου η πρόσβαση σε ιατρική βοήθεια δεν είναι άμεση. Όσοι έχουν ιστορικό σοβαρής αντίδρασης πρέπει να έχουν ήδη αξιολογηθεί από αλλεργιολόγο, να γνωρίζουν αν χρειάζονται αυτοενιέμενη αδρεναλίνη και να έχουν μαζί τους σαφές σχέδιο δράσης.
Το καλοκαίρι δεν είναι η εποχή για ηρωισμούς. Είναι η εποχή για προετοιμασία.
Θάλασσα και αλλεργικό σοκ: Το παράδοξο της κρύας βουτιάς
Ακούγεται παράξενο, αλλά υπάρχουν άνθρωποι που εμφανίζουν κνίδωση εκ ψύχους. Δηλαδή το σώμα τους αντιδρά στην έκθεση στο κρύο: κρύος αέρας, παγωμένα αντικείμενα, κρύα ποτά ή απότομη είσοδος σε κρύο νερό.
Στη θάλασσα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Όταν μεγάλο μέρος του σώματος μπαίνει ξαφνικά σε κρύο νερό, η αντίδραση μπορεί να γίνει γενικευμένη. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι φαγούρα, πομφοί, ερυθρότητα, πρήξιμο, αίσθημα ζάλης ή αδυναμία. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει λιποθυμία ή αναφυλακτική αντίδραση.
Ο κίνδυνος στη θάλασσα είναι διπλός: δεν είναι μόνο η αλλεργική αντίδραση. Είναι και το γεγονός ότι αν κάποιος λιποθυμήσει μέσα στο νερό, κινδυνεύει άμεσα από πνιγμό. Γι’ αυτό όποιος έχει παρατηρήσει επαναλαμβανόμενα εξανθήματα, φαγούρα, πρήξιμο ή ζάλη μετά από βουτιά σε κρύα νερά δεν πρέπει να το αποδίδει απλώς στο «σοκ της θάλασσας». Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.
Μέδουσες, «τσιμπήματα» της θάλασσας και δερματικές αντιδράσεις
Οι μέδουσες προκαλούν κυρίως τοπική τοξική αντίδραση: έντονο πόνο, κάψιμο, γραμμοειδείς βλάβες στο δέρμα, ερυθρότητα και φλεγμονή. Δεν είναι κάθε αντίδραση σε μέδουσα αλλεργικό σοκ. Όμως έχουν περιγραφεί διεθνώς περιστατικά σοβαρών συστηματικών αντιδράσεων μετά από τσίμπημα μέδουσας.
Υπάρχει και η λεγόμενη «δερματίτιδα του λουόμενου», γνωστή διεθνώς ως seabather’s eruption. Πρόκειται για έντονα κνησμώδες εξάνθημα που εμφανίζεται συνήθως σε περιοχές που καλύπτονται από μαγιό, μετά από επαφή με μικροσκοπικούς θαλάσσιους οργανισμούς ή προνύμφες με κνιδοκύτταρα. Συνήθως δεν οδηγεί σε αναφυλαξία, αλλά μπορεί να προκαλέσει έντονη ενόχληση, εξάνθημα, κνησμό και σε ορισμένες περιπτώσεις αδιαθεσία, πυρετική κίνηση ή κόπωση.
Η απλή οδηγία παραμένει σημαντική: σε επαφή με μέδουσα δεν τρίβουμε την περιοχή, δεν την ξεπλένουμε αμέσως με γλυκό νερό αν υπάρχουν υπολείμματα πλοκαμιών, δεν πιάνουμε με γυμνά χέρια τα πλοκάμια και ζητούμε βοήθεια όταν τα συμπτώματα είναι εκτεταμένα ή συνοδεύονται από δύσπνοια, ζάλη ή πρήξιμο.
Το άλλο σοκ του καλοκαιριού: Θερμοπληξία
Δεν είναι όλα αλλεργία. Το καλοκαίρι απειλεί και με θερμικό σοκ.
Η θερμική εξάντληση και η θερμοπληξία είναι δύο διαφορετικές αλλά συγγενείς καταστάσεις. Η πρώτη μπορεί να εκδηλωθεί με έντονη εφίδρωση, πονοκέφαλο, ναυτία, ζάλη, αδυναμία, δίψα και μειωμένη ούρηση. Η δεύτερη είναι επείγον: σύγχυση, διαταραχή επιπέδου συνείδησης, πολύ υψηλή θερμοκρασία σώματος, σπασμοί, λιποθυμία, θερμό δέρμα ή και έντονη εφίδρωση.
Η θερμοπληξία δεν αφορά μόνο ηλικιωμένους. Αφορά εργαζόμενους σε εξωτερικούς χώρους, αθλητές, οδηγούς, παιδιά σε αυτοκίνητα, ανθρώπους που πίνουν αλκοόλ στην παραλία, αλλά και όσους υποτιμούν τη ζέστη επειδή «αντέχουν».
Το σώμα έχει όρια. Όταν δεν μπορεί να ρυθμίσει τη θερμοκρασία του, το καλοκαίρι από απόλαυση γίνεται απειλή.
Τι πρέπει να μας ανησυχήσει αμέσως
Σημάδια που χρειάζονται άμεση κινητοποίηση:
Δυσκολία στην αναπνοή.
Πρήξιμο σε χείλη, γλώσσα, πρόσωπο ή λαιμό.
Γενικευμένη κνίδωση μετά από τσίμπημα ή βουτιά.
Ζάλη, λιποθυμία ή αίσθημα ότι «χάνεται» κάποιος.
Πτώση πίεσης, έντονη αδυναμία, ταχυκαρδία.
Σύγχυση, περίεργη συμπεριφορά, απώλεια προσανατολισμού στη ζέστη.
Σπασμοί ή απώλεια αισθήσεων.
Σε τέτοιες περιπτώσεις δεν περιμένουμε. Καλούμε άμεσα 166 ή 112 και ακολουθούμε τις οδηγίες των επαγγελματιών υγείας.
Πρόληψη: Η πιο απλή κίνηση που σώζει
Το καλοκαίρι δεν χρειάζεται φόβο. Χρειάζεται λίγη οργάνωση.
Αποφεύγουμε ανοιχτά αναψυκτικά, γλυκά και τρόφιμα εκτεθειμένα σε περιοχές με σφήκες.
Δεν περπατάμε ξυπόλυτοι σε χόρτα ή σημεία όπου μπορεί να υπάρχουν έντομα.
Χρησιμοποιούμε εντομοαπωθητικά και κατάλληλο ρουχισμό σε περιοχές με κουνούπια ή πολλά έντομα.
Μπαίνουμε σταδιακά στη θάλασσα, ιδίως όταν τα νερά είναι κρύα ή έχουμε ιστορικό εξανθημάτων μετά από κρύο.
Δεν κολυμπάμε μόνοι αν έχουμε γνωστό ιστορικό σοβαρής αλλεργίας ή λιποθυμικών επεισοδίων.
Αποφεύγουμε έντονη έκθεση στον ήλιο τις πιο θερμές ώρες.
Πίνουμε νερό πριν διψάσουμε.
Δεν υποτιμούμε τη ζάλη, τη σύγχυση ή την απότομη αδυναμία.
Και, κυρίως, όποιος έχει ιστορικό αναφυλαξίας πρέπει να έχει μαζί του το φαρμακευτικό πλάνο που του έχει δώσει ο γιατρός του. Όχι στο σπίτι. Μαζί του.
Ονόματα και τεκμηρίωση με τη βοηθεια ΑΙ
Για την αναφυλαξία, πηγή ή World Allergy Organization Anaphylaxis Guidance 2020, με βασικούς συγγραφείς τη Victoria Cardona, τον Ignacio J. Ansotegui, τον Paul J. Turner, τη Margitta Worm και άλλους. Η οδηγία χαρακτηρίζει την αναφυλαξία ως τη σοβαρότερη μορφή οξείας συστηματικής αλλεργικής αντίδρασης και τονίζει ότι η ενδομυϊκή αδρεναλίνη παραμένει θεραπεία πρώτης γραμμής.
Για τις ευρωπαϊκές οδηγίες αναφυλαξίας, πηγή η EAACI Anaphylaxis Guideline 2021 update, με ονόματα όπως Antonella Muraro, Margitta Worm, Cherry Alviani, Victoria Cardona και Graham Roberts. Η EAACI αναφέρει την αναφυλαξία ως κλινικό επείγον και συστήνει άμεση αναγνώριση και ενδομυϊκή αδρεναλίνη ως πρώτη γραμμή αντιμετώπισης.
Για τα τσιμπήματα από μέλισσες/σφήκες και την ανοσοθεραπεία με δηλητήρια υμενοπτέρων, χρήσιμη είναι η οδηγία EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy: Hymenoptera venom allergy, με συγγραφείς όπως Gunter J. Sturm, Eva-Maria Varga, Graham Roberts, Holger Mosbech, Maria Beatrice Bilò και Antonella Muraro. Εκεί αναφέρεται ότι οι συστηματικές αντιδράσεις από νυγμούς υμενοπτέρων μπορεί να είναι απειλητικές για τη ζωή και ότι η ανοσοθεραπεία με δηλητήριο είναι η μόνη θεραπεία που μπορεί να προλάβει νέες συστηματικές αντιδράσεις.
Για την κνίδωση εκ ψύχους και τον κίνδυνο στη θάλασσα, πηγή η Mayo Clinic, η οποία αναφέρει ότι σε ορισμένους ανθρώπους η κολύμβηση σε κρύο νερό μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλή πίεση, λιποθυμία ή σοκ. Επίσης η AAAAI συνοψίζει μελέτη των Connor Prosty και συνεργατών για τον επιπολασμό, τη θεραπεία και τον κίνδυνο αναφυλαξίας στην κνίδωση εκ ψύχους.
Για τις αντιδράσεις από τη θάλασσα, χρήσιμη αναφορά είναι το DermNet για το seabather’s eruption, με αναφορές σε παλαιότερες μελέτες των A.R. Freudenthal και P.R. Joseph στο New England Journal of Medicine, καθώς και των Kumar, Hlady και Malecki για τους παράγοντες κινδύνου.
Για τη θερμοπληξία και τη θερμική εξάντληση, τα στοιχεία από CDC/NIOSH, που διακρίνει τη θερμική εξάντληση από τη θερμοπληξία και χαρακτηρίζει τη θερμοπληξία επείγουσα κατάσταση, με συμπτώματα όπως σύγχυση, απώλεια συνείδησης, σπασμούς και πολύ υψηλή θερμοκρασία σώματος.
