Στις 2 Σεπτεμβρίου 1944, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα, ο Χορτιάτης, λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη, μετατράπηκε σε τόπο μαζικής δολοφονίας.
Γερμανικές δυνάμεις και άνδρες του διαβόητου «Jagdkommando Schubert», του αποσπάσματος του Φριτς Σούμπερτ στο οποίο συμμετείχαν και Έλληνες συνεργάτες των κατακτητών, περικύκλωσαν το χωριό. Είχαν προηγηθεί το πρωί επιθέσεις ανταρτών σε οχήματα στην περιοχή και ακολούθησε η γερμανική επιχείρηση αντιποίνων.
Αυτό που συνέβη όμως δεν ήταν στρατιωτική επιχείρηση εναντίον ενόπλων. Ήταν σφαγή αμάχων.
Οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν σε διάφορα σημεία και δεκάδες οδηγήθηκαν στον φούρνο του Στέφανου Γκουραμάνη. Εκεί πολυβολήθηκαν και στη συνέχεια το κτίριο πυρπολήθηκε. Άλλη ομάδα κλείστηκε στο σπίτι του Ευάγγελου Νταμπούδη και κάηκε ζωντανή. Άνθρωποι που επιχείρησαν να διαφύγουν εκτελέστηκαν.
Ο τελικός απολογισμός ήταν 149 νεκροί. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Δημοτικού Μουσείου Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος, ανάμεσά τους βρίσκονταν 51 ανήλικοι, από τους οποίους 36 ήταν παιδιά κάτω των δέκα ετών. Περισσότερα από 300 σπίτια και κτίρια καταστράφηκαν.
Η Καλλιθέα και τα αιματηρά μπλόκα της Αθήνας
Την ίδια περίοδο η Αθήνα ζούσε τις τελευταίες και ίσως αγριότερες εβδομάδες της γερμανικής Κατοχής.
Η αναφορά ότι στις 2 Σεπτεμβρίου εκτελέστηκαν 34 πατριώτες στην Καλλιθέα εμφανίζεται σε ιστορικά ημερολόγια, όμως εδώ χρειάζεται προσοχή: οι διαθέσιμες πηγές δεν συμφωνούν ούτε ως προς την ακριβή ημερομηνία ούτε ως προς τον αριθμό.
Το μεγάλο Μπλόκο της Καλλιθέας είχε πραγματοποιηθεί στις 28 Αυγούστου 1944. Χιλιάδες άνδρες υποχρεώθηκαν να συγκεντρωθούν στο γήπεδο, ενώ κουκουλοφόροι συνεργάτες των κατακτητών υπεδείκνυαν μέλη της Αντίστασης. Πηγές καταγράφουν 30 εκτελεσμένους εκείνη την ημέρα, 22 στο γήπεδο και οκτώ στους δρόμους, ενώ ακολούθησαν και άλλες συλλήψεις και εκτελέσεις τις επόμενες ημέρες. (ergatiki.gr)
Καλάβρυτα – Η μεγαλύτερη σφαγή
Ο Χορτιάτης δεν ήταν μεμονωμένο έγκλημα. Η πολιτική των μαζικών αντιποίνων είχε εφαρμοστεί σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ελλάδα.
Στις 13 Δεκεμβρίου 1943, στα Καλάβρυτα, η γερμανική 117η Μεραρχία Κυνηγών συγκέντρωσε τον ανδρικό πληθυσμό και προχώρησε στη μαζική εκτέλεσή του.
Στην ίδια την πόλη καταγράφονται περίπου 499 νεκροί, ενώ σε ολόκληρη την «Επιχείρηση Καλάβρυτα», μαζί με τα γύρω χωριά και τις μονές, οι νεκροί έφθασαν περίπου τους 700. Δεκάδες οικισμοί καταστράφηκαν. (occupation-memories.org)
Δίστομο – 218 νεκροί μέσα σε λίγες ώρες
Στις 10 Ιουνίου 1944 ήρθε η σειρά του Διστόμου.
Άνδρες των Waffen-SS δολοφόνησαν 218 αμάχους, χωρίς διάκριση ηλικίας ή φύλου. Ανάμεσα στα θύματα βρίσκονταν ηλικιωμένοι, γυναίκες και δεκάδες παιδιά. Το Δίστομο έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα εγκλήματα πολέμου των γερμανικών δυνάμεων στην Ελλάδα.
Κομμένο – 317 νεκροί, ανάμεσά τους 97 παιδιά
Στις 16 Αυγούστου 1943, στο Κομμένο της Άρτας, γερμανικά στρατεύματα σκότωσαν 317 κατοίκους και πυρπόλησαν το χωριό.
Ανάμεσα στους νεκρούς βρίσκονταν 97 παιδιά ηλικίας από ενός έως 15 ετών.
Βιάννος – Εκατοντάδες νεκροί στην Κρήτη
Τον Σεπτέμβριο του 1943 η περιοχή της Βιάννου και της Ιεράπετρας στην Κρήτη γνώρισε επίσης τη γερμανική πολιτική μαζικών αντιποίνων.
Οι εκτελέσεις και οι καταστροφές χωριών άφησαν εκατοντάδες νεκρούς. Η Ένωση Θυμάτων Ολοκαυτώματος Δήμου Βιάννου αναφέρει 401 δολοφονημένους στις επιχειρήσεις της 14ης-16ης Σεπτεμβρίου και συνολικά 461 θύματα της ναζιστικής θηριωδίας στην επαρχία Βιάννου.
Μουσιωτίτσα, Λιγκιάδες, Γιαννιτσά, Καισαριανή
Ο κατάλογος είναι πολύ μεγαλύτερος.
Στη Μουσιωτίτσα της Ηπείρου, τον Ιούλιο του 1943, σκοτώθηκαν 154 άνθρωποι. Στους Λιγκιάδες Ιωαννίνων, τον Οκτώβριο του 1943, δολοφονήθηκαν 85 κάτοικοι. Στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, εκτελέστηκαν 200 κρατούμενοι. Στα Γιαννιτσά, στις 14 Σεπτεμβρίου 1944, εκτελέστηκαν 104 άνθρωποι.
Και στις 17 Αυγούστου 1944 ήρθε το Μπλόκο της Κοκκινιάς, με μαζικές εκτελέσεις, χιλιάδες ομήρους και εκατοντάδες ανθρώπους που οδηγήθηκαν στο Χαϊδάρι και σε καταναγκαστική εργασία.
Τουλάχιστον 800 χωριά και κωμοπόλεις χτυπήθηκαν
Οι αριθμοί δείχνουν το μέγεθος της καταστροφής.
Η ερευνητική πλατφόρμα «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα» αναφέρει ότι η πολιτική των αντιποίνων και των μαζικών σφαγών έπληξε τουλάχιστον 800 χωριά και κωμοπόλεις.
Ακόμη πιο συγκλονιστικό είναι το στοιχείο που προέρχεται από έκθεση της ελληνικής κυβέρνησης η οποία κατατέθηκε στη Δίκη της Νυρεμβέργης: περίπου 91.000 άνθρωποι είχαν δολοφονηθεί ή εκτελεστεί ως όμηροι στο πλαίσιο της γερμανικής κατοχικής πολιτικής.
Ο Χορτιάτης, λοιπόν, δεν αποτελεί μόνο την ιστορία ενός χωριού.
Είναι ένας ακόμη κρίκος μιας τεράστιας αλυσίδας εγκλημάτων που άφησε πίσω της η ναζιστική Κατοχή στην Ελλάδα. Καλάβρυτα, Δίστομο, Κομμένο, Βιάννος, Κλεισούρα, Κερδύλλια, Λιγκιάδες, Καισαριανή, Κοκκινιά, Χορτιάτης: διαφορετικά σημεία στον χάρτη, αλλά κομμάτια της ίδιας ιστορικής μνήμης.
Και στον Χορτιάτη η φρίκη αποκτά ένα ιδιαίτερα σκληρό μέγεθος: 149 άνθρωποι χάθηκαν σε μία ημέρα, ενώ η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης απείχε λιγότερο από δύο μήνες.
