Η 11η Νοεμβρίου 1912 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες στην ιστορία της Σάμου και του ελληνισμού του Αιγαίου. Εκείνη την ημέρα, η Εθνοσυνέλευση των Σαμίων, με πρόεδρο τον Θεμιστοκλή Σοφούλη, ανακήρυξε την ένωση του νησιού με την Ελλάδα.
Ήταν η δικαίωση ενός αγώνα που είχε αρχίσει από την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και συνεχίστηκε επί δεκαετίες, παρά τις διεθνείς διπλωματικές ισορροπίες και την οθωμανική επικυριαρχία.
Η Σάμος είχε κατορθώσει να διατηρήσει την ελευθερία της κατά την Επανάσταση, αλλά δεν είχε συμπεριληφθεί στα σύνορα του πρώτου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Αντίθετα, είχε υποχρεωθεί να αποδεχθεί ένα ιδιότυπο καθεστώς αυτονομίας υπό τον σουλτάνο.
Χρειάστηκαν 78 χρόνια Ηγεμονίας, αλλεπάλληλες πολιτικές συγκρούσεις και μία νέα επανάσταση για να γίνει πραγματικότητα η ένωση.
Η Σάμος στην Επανάσταση του 1821
Η ιστορία της ένωσης δεν αρχίζει το 1912, αλλά σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα.
Τον Απρίλιο του 1821, οι Σαμιώτες ξεσηκώθηκαν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με κεντρική φυσιογνωμία τον Λυκούργο Λογοθέτη, έναν από τους σημαντικότερους αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης.
Το νησί οργανώθηκε πολιτικά και στρατιωτικά, συγκρότησε δυνάμεις άμυνας και αντιμετώπισε επανειλημμένες οθωμανικές απειλές.
Η γεωγραφική του θέση, απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές, καθιστούσε τη Σάμο ιδιαίτερα ευάλωτη. Η μικρή απόσταση από την οθωμανική επικράτεια διευκόλυνε τις επιχειρήσεις εναντίον της.
Ωστόσο, οι Σαμιώτες κατόρθωσαν να αποκρούσουν τις προσπάθειες υποταγής τους.
Καθοριστική υπήρξε η ναυμαχία της Σάμου, τον Αύγουστο του 1824, όταν ο ελληνικός στόλος, με πρωταγωνιστή τον Κωνσταντίνο Κανάρη, συνέβαλε στην αποτροπή της οθωμανικής απόβασης.
Η Σάμος παρέμεινε ουσιαστικά ελεύθερη σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης.
Κι όμως, η διπλωματία επρόκειτο να ανατρέψει όσα είχαν κατακτηθεί με τα όπλα.
Γιατί η Σάμος έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος
Όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις διαμόρφωσαν τα σύνορα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, η Σάμος δεν συμπεριλήφθηκε σε αυτά.
Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 και οι επόμενες διπλωματικές ρυθμίσεις άφησαν το νησί εκτός ελληνικής επικράτειας.
Για τους Σαμιώτες, που είχαν πολεμήσει και διατηρήσει την ελευθερία τους, η απόφαση ήταν οδυνηρή.
Οι κάτοικοι αντιστάθηκαν στην επιστροφή υπό οθωμανική κυριαρχία, αλλά η διεθνής πολιτική δεν επέτρεψε την ένωση με την Ελλάδα.
Η λύση που επιβλήθηκε ήταν η δημιουργία αυτόνομης Ηγεμονίας, η οποία τέθηκε σε εφαρμογή το 1834.
Έτσι άρχισε μια περίοδος που θα διαρκούσε μέχρι το 1912.
Η Ηγεμονία της Σάμου: Αυτονομία χωρίς εθνική ανεξαρτησία
Το καθεστώς της Ηγεμονίας ήταν ιδιαίτερο για τα δεδομένα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Σάμος απέκτησε σημαντική εσωτερική αυτονομία, δική της διοίκηση, αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και ιδιαίτερη σημαία.
Ο ηγεμόνας ήταν χριστιανός, αλλά διοριζόταν από τον σουλτάνο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία διατηρούσε την επικυριαρχία της, ενώ το νησί κατέβαλλε ετήσιο φόρο υποτέλειας.
Η διοίκηση ασκούνταν από τον ηγεμόνα και τοπικά όργανα, με τη Γενική Συνέλευση να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή.
Πρώτος ηγεμόνας υπήρξε ο Στέφανος Βογορίδης.
Κατά τη διάρκεια της Ηγεμονίας, η Σάμος γνώρισε σημαντική οικονομική και πνευματική ανάπτυξη.
Το εμπόριο, η ναυτιλία, η αμπελουργία, η οινοπαραγωγή, η βυρσοδεψία και αργότερα η καπνοβιομηχανία αποτέλεσαν βασικούς πυλώνες της τοπικής οικονομίας.
Παράλληλα αναπτύχθηκαν η εκπαίδευση, οι δημόσιοι θεσμοί και η πολιτιστική δραστηριότητα.
Ωστόσο, η αυτονομία δεν σήμαινε εθνική ανεξαρτησία.
Για ένα μεγάλο μέρος του σαμιακού πληθυσμού, η ένωση με την Ελλάδα παρέμενε ο τελικός στόχος.
Θεμιστοκλής Σοφούλης: Ο αρχαιολόγος που έγινε ηγέτης της ένωσης
Ο άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του με την ιστορική εξέλιξη του 1912 ήταν ο Θεμιστοκλής Σοφούλης.
Γεννήθηκε στο Βαθύ της Σάμου το 1860 και σπούδασε φιλοσοφία και αρχαιολογία.
Ασχολήθηκε με την επιστημονική έρευνα και συμμετείχε στις αρχαιολογικές ανασκαφές στο Ηραίο, έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του ελληνικού κόσμου.
Σταδιακά εγκατέλειψε την αποκλειστική ενασχόλησή του με την επιστήμη και στράφηκε στην πολιτική.
Αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή του κινήματος που διεκδικούσε περισσότερες ελευθερίες, περιορισμό των αυταρχικών πρακτικών της ηγεμονικής διοίκησης και τελικά ένωση με την Ελλάδα.
Ο Σοφούλης δεν υπήρξε απλώς ένας τοπικός πολιτικός παράγοντας.
Συνδύαζε τη μόρφωση με την οργανωτική ικανότητα και την πολιτική αποφασιστικότητα.
Αργότερα θα διαδραμάτιζε πρωταγωνιστικό ρόλο και στην κεντρική πολιτική σκηνή της Ελλάδας, φτάνοντας μέχρι το αξίωμα του πρωθυπουργού.
Η εξέγερση του 1908 και η σύγκρουση με τον ηγεμόνα
Η τελευταία περίοδος της Ηγεμονίας χαρακτηρίστηκε από έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Ο ηγεμόνας Ανδρέας Κοπάσης ακολούθησε πολιτική που προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα εξαιτίας της ενίσχυσης της οθωμανικής στρατιωτικής παρουσίας.
Το 1908 ξέσπασαν σοβαρές συγκρούσεις ανάμεσα στους υποστηρικτές του Σοφούλη και στις δυνάμεις της ηγεμονικής διοίκησης.
Η εξέγερση καταπνίγηκε και ο Σοφούλης αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Σάμο.
Η εξορία του, όμως, δεν έβαλε τέλος στο ενωτικό κίνημα.
Αντίθετα, η πολιτική ένταση αυξήθηκε.
Τον Μάρτιο του 1912, ο ηγεμόνας Ανδρέας Κοπάσης δολοφονήθηκε από τον Σταύρο Μπαρέτη.
Η δολοφονία αποτέλεσε ένα ακόμη δραματικό επεισόδιο στην πορεία προς την ανατροπή του ηγεμονικού καθεστώτος.
Σεπτέμβριος 1912: Η επανάσταση που άλλαξε την ιστορία
Τον Σεπτέμβριο του 1912, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης επέστρεψε στη Σάμο και τέθηκε επικεφαλής του επαναστατικού κινήματος.
Η επιστροφή του κινητοποίησε τους ενωτικούς και ενίσχυσε την ένοπλη εξέγερση.
Οι επαναστατικές δυνάμεις συγκρούστηκαν με τα οθωμανικά στρατεύματα και κατόρθωσαν να επιβάλουν την αποχώρησή τους από το νησί.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1912 ολοκληρώθηκε η απομάκρυνση των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων.
Η Ηγεμονία είχε πλέον ουσιαστικά καταρρεύσει.
Ο Σοφούλης αναδείχθηκε επικεφαλής της νέας πολιτικής πραγματικότητας και πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης των Σαμίων.
Την ίδια περίοδο, στα Βαλκάνια διαμορφώνονταν εξελίξεις που θα άλλαζαν τον χάρτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και η μεγάλη ευκαιρία
Τον Οκτώβριο του 1912 ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος.
Η Ελλάδα, μαζί με τη Σερβία, τη Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο, βρέθηκε αντιμέτωπη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Οι ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες και ιδιαίτερα η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου 1912 δημιούργησαν κλίμα ενθουσιασμού σε ολόκληρο τον ελληνισμό.
Στο Αιγαίο, ο ελληνικός στόλος εξασφάλιζε σταδιακά τον έλεγχο της θάλασσας και προχωρούσε στην απελευθέρωση νησιών.
Για τους Σαμιώτες είχε φτάσει η ιστορική στιγμή.
Το αίτημα της ένωσης δεν ήταν πλέον μόνο μια εθνική επιδίωξη. Είχε αποκτήσει πραγματικές στρατιωτικές και διπλωματικές προϋποθέσεις.
11 Νοεμβρίου 1912: Η ιστορική απόφαση
Στις 11 Νοεμβρίου 1912 συγκλήθηκε έκτακτη Εθνοσυνέλευση στον προαύλιο χώρο του ναού του Αγίου Σπυρίδωνα, στο Βαθύ.
Πρόεδρός της ήταν ο Θεμιστοκλής Σοφούλης.
Μπροστά σε πλήθος συγκεντρωμένων Σαμιωτών, η Συνέλευση αποφάσισε την ένωση του νησιού με το ελεύθερο ελληνικό βασίλειο.
Το ιστορικό ψήφισμα διακήρυττε την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα, ώστε να αποτελέσουν ένα ενιαίο και αδιαίρετο ελληνικό κράτος.
Η ελληνική σημαία υψώθηκε στο ηγεμονικό μέγαρο.
Οι εκδηλώσεις ενθουσιασμού ήταν πρωτοφανείς.
Για τους κατοίκους του νησιού, η ημέρα εκείνη σήμαινε το τέλος μιας μακράς περιόδου κατά την οποία η Σάμος, αν και ελληνική ως προς τη γλώσσα, την ιστορία και την εθνική συνείδηση της μεγάλης πλειονότητας του πληθυσμού της, παρέμενε έξω από τα σύνορα της Ελλάδας.
Το ψήφισμα απευθύνθηκε στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ και στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, με αίτημα να αποδεχθούν την ένωση.
Το πρωτότυπο ιστορικό τεκμήριο διασώζεται στο Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου.
Γιατί η Ελλάδα δεν αποδέχθηκε αμέσως την ένωση
Παρά τον ενθουσιασμό στη Σάμο, η ελληνική κυβέρνηση δεν προχώρησε αμέσως στην επίσημη αποδοχή της απόφασης.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος έπρεπε να λάβει υπόψη τις στρατιωτικές επιχειρήσεις που βρίσκονταν σε εξέλιξη και τις διεθνείς διπλωματικές ισορροπίες.
Η Ελλάδα πολεμούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία και η τελική τύχη των νησιών του Αιγαίου δεν είχε ακόμη κριθεί.
Μια βεβιασμένη ενέργεια θα μπορούσε να δημιουργήσει πρόσθετες δυσκολίες.
Η στάση της Αθήνας δεν σήμαινε εγκατάλειψη του σαμιακού αιτήματος.
Αντίθετα, στόχος ήταν να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την οριστική και ασφαλή ενσωμάτωση.
Μάρτιος 1913: Ο ελληνικός στόλος φτάνει στη Σάμο
Η καθοριστική εξέλιξη σημειώθηκε στις 2 Μαρτίου 1913.
Ελληνικά πολεμικά πλοία, με επικεφαλής το θωρηκτό «Σπέτσαι», κατέπλευσαν στη Σάμο.
Η αποβίβαση ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στο Βαθύ συνοδεύτηκε από πανηγυρικές εκδηλώσεις.
Η παρουσία του ελληνικού στόλου επισφράγισε την ένωση και τερμάτισε οριστικά το προηγούμενο καθεστώς από στρατιωτική και πολιτική άποψη.
Η διαδικασία ενσωμάτωσης, ωστόσο, δεν ολοκληρώθηκε διοικητικά μέσα σε μία ημέρα.
Η Σάμος συνέχισε να διοικείται μεταβατικά από προσωρινή κυβέρνηση, με πρόεδρο τον Θεμιστοκλή Σοφούλη.
Η πλήρης ένταξη στο διοικητικό σύστημα του ελληνικού κράτους ολοκληρώθηκε κατά το 1914.
Έτσι εξηγείται γιατί στην ιστοριογραφία συναντάμε τρεις διαφορετικούς σταθμούς: το 1912 ως έτος ανακήρυξης της ένωσης, το 1913 ως έτος στρατιωτικής και πολιτικής επισφράγισής της και το 1914 ως περίοδο ολοκλήρωσης της διοικητικής ενσωμάτωσης.
Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης στην ελληνική πολιτική
Μετά την ένωση, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης συνέχισε τη δημόσια δράση του στην Ελλάδα.
Συνεργάστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και εντάχθηκε στο Κόμμα των Φιλελευθέρων.
Διετέλεσε βουλευτής, υπουργός, πρόεδρος της Βουλής και πρωθυπουργός.
Ανέλαβε για πρώτη φορά την πρωθυπουργία το 1924, ενώ επέστρεψε στην κορυφή της κυβέρνησης κατά τη δύσκολη περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου.
Πέθανε στις 24 Ιουνίου 1949, σε ηλικία 88 ετών, ενώ βρισκόταν στην πρωθυπουργία.
Η πολιτική του διαδρομή υπήρξε μακρά και σύνθετη, αλλά για τη Σάμο το όνομά του παραμένει πρωτίστως συνδεδεμένο με την ένωση του 1912.
Τι άλλαξε στη Σάμο μετά την ένωση
Η ένταξη στην Ελλάδα αποτέλεσε την εκπλήρωση ενός ιστορικού εθνικού στόχου.
Παράλληλα, όμως, προκάλεσε σημαντικές αλλαγές στην οικονομική και κοινωνική ζωή.
Κατά την περίοδο της Ηγεμονίας, η Σάμος είχε αναπτύξει ισχυρούς εμπορικούς δεσμούς με τα μικρασιατικά παράλια, τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.
Με την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, οι διοικητικές και οικονομικές σχέσεις προσανατολίστηκαν σταδιακά προς την Αθήνα.
Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και η εγκατάσταση προσφύγων στο νησί διαμόρφωσαν μια νέα πραγματικότητα.
Η Σάμος απέκτησε πλέον τη θέση της ως ακριτικό νησί της ελληνικής επικράτειας, διατηρώντας ταυτόχρονα την ιδιαίτερη ιστορική και πολιτιστική φυσιογνωμία της.
Η επέτειος που τιμάται κάθε 11 Νοεμβρίου
Η 11η Νοεμβρίου παραμένει ημέρα ιστορικής μνήμης και υπερηφάνειας για τους Σαμιώτες.
Οι εκδηλώσεις για την επέτειο της ένωσης υπενθυμίζουν όχι μόνο την απόφαση του 1912, αλλά και τον αγώνα των προηγούμενων γενεών.
Από τον Λυκούργο Λογοθέτη και τους αγωνιστές του 1821 μέχρι τον Θεμιστοκλή Σοφούλη και τους επαναστάτες του 1912, η ιστορία της Σάμου αποτελεί ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης.
Είναι επίσης μια ιστορία που δείχνει ότι οι στρατιωτικές νίκες δεν αρκούν πάντοτε για να καθορίσουν τα σύνορα ενός κράτους.
Η διπλωματία, οι διεθνείς συσχετισμοί και η επιμονή των τοπικών κοινωνιών μπορούν να καθυστερήσουν για δεκαετίες την πραγματοποίηση ενός εθνικού στόχου.
Η Σάμος χρειάστηκε σχεδόν έναν αιώνα από την Επανάσταση του 1821 για να ενωθεί με την Ελλάδα.
Και η 11η Νοεμβρίου 1912 έμεινε στην ιστορία ως η ημέρα που οι ίδιοι οι Σαμιώτες διακήρυξαν επίσημα ότι το νησί τους ανήκει στο ελληνικό κράτος.
Πηγές ιστορικής τεκμηρίωσης: Ψηφιακό Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Σάμου, Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, ιστορικές μελέτες Χρίστου Λάνδρου, ΕΡΤ
