Η Ημέρα του Μακεδονικού Αγώνα δεν είναι απλώς μια επέτειος τιμής στον Παύλο Μελά και στους ανθρώπους που αγωνίστηκαν για τη Μακεδονία. Είναι αφορμή να θυμηθούμε πώς γεννήθηκε ένα από τα πιο σύνθετα εθνικά ζητήματα των Βαλκανίων, πώς εξελίχθηκε μέσα από πολέμους, ανταγωνισμούς και εθνικισμούς και γιατί εξακολούθησε να επηρεάζει τις σχέσεις της Ελλάδας με τη γειτονική χώρα περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα. Από τα ένοπλα σώματα των αρχών του 20ού αιώνα μέχρι τη Συμφωνία των Πρεσπών το 2018, το Μακεδονικό πέρασε από πολλές διαφορετικές ιστορικές φάσεις.
Η Μακεδονία στο επίκεντρο των βαλκανικών ανταγωνισμών
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας αποτελούσε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εκεί ζούσαν ελληνόφωνοι, σλαβόφωνοι, βλαχόφωνοι, αλβανόφωνοι, μουσουλμανικοί και εβραϊκοί πληθυσμοί, με διαφορετικές θρησκευτικές, πολιτισμικές και εθνικές αναφορές. Η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Σερβία επιδίωκαν να ενισχύσουν την επιρροή τους μέσω σχολείων, εκκλησιών, κοινοτήτων και προξενείων. Η ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870 αποτέλεσε σταθμό. Οι βουλγαρικές ένοπλες οργανώσεις, γνωστές ως κομιτατζήδες, άσκησαν πιέσεις και βία για την επιβολή της επιρροής τους. Βία ασκήθηκε και από αντίπαλα ένοπλα σώματα, ενώ οι άμαχοι πλήρωσαν βαρύ τίμημα.
Ο Παύλος Μελάς και ο ένοπλος αγώνας
Η περίοδος 1904-1908 ταυτίστηκε με την κορύφωση του Μακεδονικού Αγώνα. Ο Παύλος Μελάς, αξιωματικός του ελληνικού στρατού, πέρασε στη Μακεδονία με το ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας, οργανώνοντας ελληνικά ένοπλα σώματα. Σημαντική ήταν η συμβολή του Ίωνα Δραγούμη, του μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη, του Λάμπρου Κορομηλά και πολλών ντόπιων Μακεδονομάχων, ανάμεσά τους σλαβόφωνων με ελληνική εθνική συνείδηση. Στις 13 Οκτωβρίου 1904 ο Μελάς σκοτώθηκε στη Στάτιστα της Καστοριάς, έπειτα από σύγκρουση με οθωμανικό απόσπασμα. Ήταν 34 ετών. Ο θάνατός του προκάλεσε ευρύτερη κινητοποίηση στην Ελλάδα. Η Επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908 οδήγησε στην ουσιαστική παύση αυτής της φάσης του αγώνα.
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και η Θεσσαλονίκη
Με τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913 ήρθε η αποφασιστική εδαφική μεταβολή. Στις 26 Οκτωβρίου 1912 ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη από την οθωμανική κυριαρχία. Με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, τον Αύγουστο του 1913, το μεγαλύτερο τμήμα της γεωγραφικής Μακεδονίας περιήλθε στην Ελλάδα, άλλο τμήμα στη Σερβία και μικρότερο στη Βουλγαρία. Η διαίρεση αυτή διαμόρφωσε το υπόβαθρο της μετέπειτα διαμάχης.
Η γιουγκοσλαβική περίοδος και ο Τίτο
Η περιοχή της σημερινής Βόρειας Μακεδονίας εντάχθηκε στη Σερβία και αργότερα στο Βασίλειο της Γιουγκοσλαβίας. Το 1944, στη διάρκεια των ανακατατάξεων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συγκροτήθηκε ομόσπονδη μακεδονική δημοκρατία στη Γιουγκοσλαβία του Τίτο. Θεσμοθετήθηκε μακεδονική εθνική ταυτότητα και κωδικοποιήθηκε η μακεδονική γλώσσα, που ανήκει στις νότιες σλαβικές γλώσσες. Η Ελλάδα αντιμετώπισε τις εξελίξεις με επιφυλακτικότητα, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του Εμφυλίου και των ανησυχιών για εδαφικές διεκδικήσεις. Η σύγχρονη σλαβομακεδονική ταυτότητα πρέπει πάντως να διακρίνεται από τις μεταγενέστερες απόπειρες σύνδεσής της με την αρχαία Μακεδονία.
Το 1991 και η ανεξαρτησία των Σκοπίων
Με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας το 1991, η γειτονική δημοκρατία ανακήρυξε την ανεξαρτησία της με το συνταγματικό όνομα «Δημοκρατία της Μακεδονίας». Η Ελλάδα αντέδρασε στην αποκλειστική χρήση του ονόματος, επικαλούμενη τον κίνδυνο αλυτρωτισμού και οικειοποίησης της ιστορικής κληρονομιάς. Το 1992 πραγματοποιήθηκαν μεγάλες συγκεντρώσεις στην Ελλάδα. Το 1993 η χώρα έγινε μέλος του ΟΗΕ ως «Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας». Το 1994 η κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου επέβαλε εμπορικό εμπάργκο, με ανθρωπιστικές εξαιρέσεις. Η Ενδιάμεση Συμφωνία του 1995 οδήγησε στην άρση του και στην αλλαγή της σημαίας της γειτονικής χώρας, από την οποία αφαιρέθηκε ο Ήλιος της Βεργίνας.
Ο Μέγας Αλέξανδρος και η «αρχαιοποίηση»
Επί κυβέρνησης Νίκολα Γκρούεφσκι, η πολιτική της «αρχαιοποίησης» επιχείρησε να συνδέσει τη σύγχρονη ταυτότητα της χώρας με την αρχαία Μακεδονία. Το αεροδρόμιο των Σκοπίων ονομάστηκε προς τιμήν του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ενώ το πρόγραμμα «Σκόπια 2014» γέμισε το κέντρο με μνημειακά κτίρια και αγάλματα. Στην κεντρική πλατεία τοποθετήθηκε τεράστιο άγαλμα έφιππου πολεμιστή που παραπέμπει στον Αλέξανδρο. Η πολιτική αυτή επικρίθηκε τόσο από την Ελλάδα όσο και από ιστορικούς και πολίτες της γειτονικής χώρας.
Το Βουκουρέστι του 2008
Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι το 2008, η κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή επέμεινε ότι δεν μπορούσε να υπάρξει πρόσκληση ένταξης της γειτονικής χώρας χωρίς αμοιβαία αποδεκτή λύση. Η ελληνική θέση επικεντρώθηκε σε σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό για όλες τις χρήσεις, τη γνωστή αρχή erga omnes.
Από τον Τσίπρα και τον Ζάεφ στις Πρέσπες
Η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Ζόραν Ζάεφ δημιούργησε νέα δυναμική. Με διαμεσολάβηση του Μάθιου Νίμιτς, οι κυβερνήσεις Αλέξη Τσίπρα και Ζάεφ κατέληξαν στη Συμφωνία των Πρεσπών. Στις 17 Ιουνίου 2018, στους Ψαράδες, οι υπουργοί Εξωτερικών Νίκος Κοτζιάς και Νίκολα Ντιμιτρόφ υπέγραψαν το κείμενο. Προβλέφθηκε η ονομασία «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας» για όλες τις χρήσεις, η ιθαγένεια «Macedonian/citizen of the Republic of North Macedonia» και η επίσημη «μακεδονική» γλώσσα. Το άρθρο 7 διαχωρίζει την ελληνική αρχαία μακεδονική κληρονομιά από τη γλώσσα και την ταυτότητα της γειτονικής χώρας, με ρητή αναφορά στον νότιο σλαβικό χαρακτήρα της γλώσσας. Περιλαμβάνονται δεσμεύσεις για σύνορα, αλυτρωτισμό και δημόσια σύμβολα. Η Συμφωνία τέθηκε σε ισχύ στις 12 Φεβρουαρίου 2019.
Η πολιτική αντιπαράθεση στην Ελλάδα
Οι υποστηρικτές της Συμφωνίας τόνισαν ότι εξασφαλίστηκε γεωγραφικός προσδιορισμός, συνταγματική αλλαγή και διαχωρισμός από την αρχαία ελληνική Μακεδονία. Οι επικριτές της υποστήριξαν ότι οι ρυθμίσεις για γλώσσα και ιθαγένεια άφηναν ανοικτά ζητήματα ταυτότητας. Η κυβέρνηση Τσίπρα την υπερασπίστηκε, ενώ η Νέα Δημοκρατία υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη την καταψήφισε. Μετά το 2019, η κυβέρνηση Μητσοτάκη αναγνώρισε τον δεσμευτικό διεθνή χαρακτήρα της και επέμεινε στην εφαρμογή της.
Η επόμενη ημέρα
Η Βόρεια Μακεδονία εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ τον Μάρτιο του 2020. Η ευρωπαϊκή της πορεία αντιμετώπισε εμπόδια, μεταξύ άλλων λόγω διαφορών με τη Βουλγαρία. Η χρήση των όρων «Μακεδονία» και «Μακεδόνες» εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις. Δεν αποτελεί όμως κάθε τέτοια αναφορά αυτομάτως παραβίαση της Συμφωνίας: το κείμενο διακρίνει την επίσημη ονομασία του κράτους από τη γλώσσα και την ταυτότητα. Από τον Παύλο Μελά έως τις Πρέσπες μεσολάβησαν πόλεμοι, κρατικές ανακατατάξεις και διπλωματικές κρίσεις. Η ιστορική μνήμη απαιτεί ακρίβεια, ενώ οι διεθνείς δεσμεύσεις πρέπει να αξιολογούνται με βάση την εφαρμογή τους.
Πηγές: ΟΗΕ, επίσημο κείμενο Συμφωνίας των Πρεσπών · UN Department of Political and Peacebuilding Affairs.
