Η 5η Οκτωβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Μηνιγγίτιδας, μια ημέρα αφιερωμένη στην ενημέρωση για μία νόσο που, παρά την πρόοδο της Ιατρικής και των εμβολίων, εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία.
Η μηνιγγίτιδα είναι φλεγμονή των μηνίγγων, των μεμβρανών δηλαδή που περιβάλλουν τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Μπορεί να προκληθεί από βακτήρια, ιούς, μύκητες ή παράσιτα. Η βακτηριακή μορφή είναι εκείνη που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία, καθώς μπορεί να εξελιχθεί εξαιρετικά γρήγορα και απαιτεί άμεση νοσοκομειακή αντιμετώπιση.
Ποια συμπτώματα πρέπει να μας κινητοποιήσουν
Υψηλός πυρετός, έντονος πονοκέφαλος, δυσκαμψία στον αυχένα, σύγχυση, φωτοφοβία, ναυτία και εμετός είναι από τα χαρακτηριστικότερα συμπτώματα. Μπορεί επίσης να παρουσιαστούν σπασμοί, διαταραχές συνείδησης και, σε βαριές περιπτώσεις, κώμα.
Στα βρέφη η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική: υπνηλία ή δυσκολία αφύπνισης, έντονη ευερεθιστότητα, επίμονο κλάμα, άρνηση τροφής και διόγκωση της πηγής του κρανίου.
Στη μηνιγγιτιδοκοκκική σηψαιμία μπορεί να εμφανιστεί χαρακτηριστικό εξάνθημα που δεν υποχωρεί όταν πιέζεται. Κρύα χέρια και πόδια, γρήγορη αναπνοή και πτώση της αρτηριακής πίεσης αποτελούν επίσης ανησυχητικά σημεία.
Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο
Η μηνιγγίτιδα μπορεί να προσβάλει οποιονδήποτε και σε οποιαδήποτε ηλικία. Μεγαλύτερο κίνδυνο αντιμετωπίζουν τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες, οι ηλικιωμένοι και άνθρωποι με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, στα παιδιά σημαντικά βακτηριακά αίτια είναι ο μηνιγγιτιδόκοκκος, ο πνευμονιόκοκκος και ο αιμόφιλος της ινφλουέντζας τύπου Β. Στους ενήλικες κυριαρχεί ο πνευμονιόκοκκος, ενώ σε μεγαλύτερες ηλικίες αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η λιστέρια.
Πώς μεταδίδεται
Πολλά από τα βακτήρια που προκαλούν μηνιγγίτιδα βρίσκονται στη μύτη και στον φάρυγγα ανθρώπων χωρίς να τους προκαλούν νόσο. Μπορούν όμως να μεταδοθούν με αναπνευστικά σταγονίδια και εκκρίσεις, ιδιαίτερα ύστερα από στενή και παρατεταμένη επαφή.
Γι’ αυτό ιδιαίτερη σημασία έχουν οι συνθήκες έντονου συγχρωτισμού, όπως σχολεία, φοιτητικές εστίες, στρατόπεδα και άλλοι κλειστοί χώροι.
Πώς αντιμετωπίζεται
Στη βακτηριακή μηνιγγίτιδα ο χρόνος είναι καθοριστικός. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει τη μηνιγγίτιδα ιατρικό επείγον.
Όταν υπάρχει υποψία βακτηριακής μηνιγγίτιδας, η αντιβιοτική θεραπεία πρέπει να αρχίζει το συντομότερο δυνατόν και δεν πρέπει να καθυστερεί περιμένοντας τα αποτελέσματα της οσφυονωτιαίας παρακέντησης. Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις χορηγούνται μαζί με την πρώτη δόση αντιβιοτικών και ενδοφλέβια κορτικοστεροειδή, ώστε να περιοριστούν η φλεγμονή, ο κίνδυνος νευρολογικών επιπλοκών και η θνητότητα.
Στην ιογενή μηνιγγίτιδα η αντιμετώπιση εξαρτάται από τον ιό και τη βαρύτητα της νόσου. Σε κάθε περίπτωση, η διάκριση μεταξύ βακτηριακής και ιογενούς μορφής πρέπει να γίνεται από γιατρό και όχι από τον ίδιο τον ασθενή.
Η οσφυονωτιαία παρακέντηση και η διάγνωση
Βασική εξέταση είναι η οσφυονωτιαία παρακέντηση και η ανάλυση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Εξετάσεις αίματος, καλλιέργειες και μοριακές μέθοδοι όπως η PCR βοηθούν στον εντοπισμό του παθογόνου.
Η διάγνωση είναι κρίσιμη, αλλά όταν υπάρχει ισχυρή υποψία βακτηριακής μηνιγγίτιδας δεν πρέπει να καθυστερεί την έναρξη της θεραπείας.
Πόσο επικίνδυνη είναι
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου ένας στους έξι ανθρώπους που προσβάλλονται από βακτηριακή μηνιγγίτιδα πεθαίνει, ενώ περίπου ένας στους πέντε επιζώντες παρουσιάζει σοβαρές μακροχρόνιες επιπλοκές.
Οι επιπλοκές μπορεί να περιλαμβάνουν απώλεια ακοής, επιληπτικές κρίσεις, προβλήματα όρασης, ομιλίας και μνήμης, μυϊκή αδυναμία και μαθησιακές ή άλλες νευρολογικές δυσκολίες. Σε βαριές περιπτώσεις σηψαιμίας μπορεί να απαιτηθεί ακόμη και ακρωτηριασμός.
Περίπου 2,5 εκατομμύρια περιστατικά στον κόσμο
Η πληρέστερη διεθνής εκτίμηση του ΠΟΥ και της μελέτης Global Burden of Disease υπολόγισε ότι το 2019 σημειώθηκαν παγκοσμίως περίπου 2,51 εκατομμύρια περιστατικά μηνιγγίτιδας και 236.000 θάνατοι.
Περισσότερα από τα μισά περιστατικά εκείνης της χρονιάς αφορούσαν παιδιά κάτω των πέντε ετών: περίπου 1,28 εκατομμύρια κρούσματα και 112.000 θάνατοι. Η μεγαλύτερη επιβάρυνση εξακολουθεί να καταγράφεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος και ιδιαίτερα στην αποκαλούμενη «ζώνη μηνιγγίτιδας» της υποσαχάριας Αφρικής.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Χρειάζεται μία σημαντική διευκρίνιση: άλλο η μηνιγγίτιδα από όλες τις πιθανές αιτίες και άλλο η διεισδυτική μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος, για την οποία υπάρχουν συστηματικότερα επιδημιολογικά στοιχεία.
Το 2024 δηλώθηκαν στον ΕΟΔΥ 37 κρούσματα μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου. Τα διαθέσιμα στοιχεία για το 2025 καταγράφουν 38 περιστατικά. Στις αρχές του 2025 είχε προκαλέσει ανησυχία η σχετικά αυξημένη εμφάνιση περιστατικών: μέχρι τις 5 Μαρτίου είχαν ήδη δηλωθεί 15 περιστατικά και δύο θάνατοι.
Επομένως δεν είναι σωστό να λέμε ότι η Ελλάδα έχει μόνο «μερικές δεκάδες περιστατικά μηνιγγίτιδας» συνολικά. Οι παραπάνω αριθμοί αφορούν ειδικότερα τη μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο, ενώ υπάρχουν και περιστατικά μηνιγγίτιδας από άλλα βακτήρια και ιούς.
Το όπλο των εμβολίων
Η σημαντικότερη μακροχρόνια προστασία απέναντι σε αρκετές μορφές βακτηριακής μηνιγγίτιδας είναι ο εμβολιασμός. Υπάρχουν εμβόλια έναντι του μηνιγγιτιδόκοκκου, του πνευμονιόκοκκου και του Haemophilus influenzae τύπου b.
Για τον μηνιγγιτιδόκοκκο υπάρχουν εμβόλια που καλύπτουν διαφορετικές οροομάδες, μεταξύ των οποίων A, B, C, W και Y. Στην Ελλάδα προβλέπεται εμβολιασμός σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών και τις ηλικίες ή τις ομάδες αυξημένου κινδύνου.
Τι γίνεται όταν εμφανιστεί ένα κρούσμα
Σε επιβεβαιωμένη μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο γίνεται άμεσα ιχνηλάτηση των στενών επαφών. Στα άτομα που θεωρούνται πραγματικά στενές επαφές μπορεί να χορηγηθεί προληπτική αντιβίωση – η λεγόμενη χημειοπροφύλαξη – ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος εμφάνισης και περαιτέρω μετάδοσης της νόσου.
Ο ΕΟΔΥ αναφέρει επίσης ότι ο ασθενής απομονώνεται για τις πρώτες 24 ώρες μετά την έναρξη της κατάλληλης αντιμικροβιακής θεραπείας. Αντίθετα, η γενική απολύμανση ενός σχολείου ή άλλου χώρου δεν θεωρείται μέτρο που εμποδίζει τη μετάδοση της μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου.
Ο παγκόσμιος στόχος για το 2030
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει στόχο την αντιμετώπιση της μηνιγγίτιδας ως σοβαρής απειλής δημόσιας υγείας έως το 2030.
Ο σχεδιασμός προβλέπει την εξάλειψη των επιδημιών βακτηριακής μηνιγγίτιδας, μεγάλη μείωση των κρουσμάτων που μπορούν να προληφθούν με εμβολιασμό, δραστικό περιορισμό των θανάτων και καλύτερη φροντίδα των ανθρώπων που μένουν με μόνιμες επιπλοκές.
Γιατί στη μηνιγγίτιδα το σημαντικότερο μήνυμα παραμένει απλό: πρόληψη με εμβολιασμό και, όταν εμφανιστούν ύποπτα συμπτώματα, καμία καθυστέρηση στην αναζήτηση επείγουσας ιατρικής βοήθειας.
Πηγές
• Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας – Meningitis
• ΕΟΔΥ – Βακτηριακή μηνιγγίτιδα
