Στις 9 Νοεμβρίου 1866, η Μονή Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο, έγινε τόπος μιας από τις πιο δραματικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Έπειτα από δύο ημέρες σκληρών συγκρούσεων, η πυριτιδαποθήκη ανατινάχθηκε μέσα σε ένα μοναστήρι γεμάτο πολεμιστές, αμάχους, γυναίκες και παιδιά. Η έκρηξη σκότωσε πολιορκημένους και εισβολείς. Η Κρήτη δεν ελευθερώθηκε εκείνη την ημέρα. Όμως το Αρκάδι έγινε διεθνές σύμβολο αντίστασης, αναγκάζοντας την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη να δει το Κρητικό Ζήτημα με νέα μάτια.
Η Κρήτη που ζητούσε ελευθερία και ένωση
Το 1866 η Κρήτη βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Η βαριά φορολογία, η διοικητική αυθαιρεσία, οι θρησκευτικές και κοινωνικές διακρίσεις και το αίτημα για πολιτικές ελευθερίες είχαν τροφοδοτήσει βαθιά δυσαρέσκεια. Οι Κρήτες διεκδικούσαν μεταρρυθμίσεις, ενώ μεγάλο μέρος του επαναστατικού κινήματος επιδίωκε την ένωση με το ελληνικό κράτος. Τον Αύγουστο ξέσπασε η μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866–1869.
Στην περιοχή του Ρεθύμνου, το Αρκάδι δεν ήταν απλώς ένα μοναστήρι. Αποτελούσε χώρο συγκέντρωσης αγωνιστών, ανεφοδιασμού και προστασίας οικογενειών. Ο ηγούμενος Γαβριήλ Μαρινάκης συμμετείχε ενεργά στον αγώνα. Μαζί με τον Πελοποννήσιο αξιωματικό Ιωάννη Δημακόπουλο βρέθηκε στην ηγεσία της άμυνας, την ώρα που ο οθωμανικός στρατός του Μουσταφά Πασά πλησίαζε με ισχυρό πυροβολικό.
8 και 9 Νοεμβρίου 1866: Οι τελευταίες ώρες της πολιορκίας
Σύμφωνα με τις συχνότερα αναφερόμενες ιστορικές εκτιμήσεις, μέσα στη Μονή είχαν καταφύγει περίπου 960–966 άνθρωποι. Μόνο γύρω στους 250 μπορούσαν να πολεμήσουν, ενώ οι υπόλοιποι ήταν κυρίως άμαχοι. Ο στρατός που την πολιόρκησε υπολογίζεται σε περίπου 15.000 άνδρες, αριθμός που προέρχεται από τις καθιερωμένες ιστορικές αφηγήσεις και δεν πρέπει να εκληφθεί ως απολύτως εξακριβωμένος.
Το πρωί της 8ης Νοεμβρίου άρχισαν οι γενικευμένες επιθέσεις. Οι υπερασπιστές απέκρουσαν τις πρώτες εφόδους, αλλά οι δυνάμεις τους δεν ήταν δυνατόν να ανανεωθούν. Την επόμενη ημέρα, οι οθωμανικές δυνάμεις έσπασαν την άμυνα της δυτικής πλευράς και εισέβαλαν στο συγκρότημα. Στο προαύλιο και στα κελιά ακολούθησαν αιματηρές συγκρούσεις και δολοφονίες αμάχων.
Όσοι βρήκαν καταφύγιο κοντά στην πυριτιδαποθήκη γνώριζαν ότι η παράδοση δεν εγγυόταν τη ζωή τους. Τότε σημειώθηκε η ανατίναξη που κατέστρεψε τμήμα της ανατολικής πτέρυγας και σκότωσε ανθρώπους και από τις δύο πλευρές. Ακολούθησαν νέες βιαιοπραγίες. Ο ηγούμενος Γαβριήλ είχε ήδη σκοτωθεί, ενώ ο Δημακόπουλος, που αιχμαλωτίστηκε, εκτελέστηκε αργότερα. Οι αριθμοί των νεκρών διαφέρουν ανά πηγή· το βέβαιο είναι το μέγεθος της ανθρώπινης τραγωδίας.
Ποιος έβαλε τη φωτιά στην πυριτιδαποθήκη;
Η δημοφιλέστερη αφήγηση κατονομάζει τον Κωνσταντίνο ή Κωστή Γιαμπουδάκη από το Άδελε Ρεθύμνου ως τον άνθρωπο που άναψε τη μοιραία φλόγα. Ωστόσο, η ιστοριογραφία γνωρίζει και διαφορετικές εκδοχές: αρκετές μαρτυρίες αποδίδουν την ανατίναξη στον Εμμανουήλ Σκουλά από τα Ανώγεια, ενώ σε παλαιότερα δημοσιεύματα εμφανίζονται και άλλα ονόματα. Έχουν επίσης διατυπωθεί απόψεις ότι έγιναν περισσότερες από μία πυροδοτήσεις σε διαφορετικά σημεία της Μονής.
Η αναγνώριση αυτής της αβεβαιότητας δεν αφαιρεί τίποτα από τη συλλογική θυσία. Αντίθετα, μας θυμίζει ότι η ιστορία χρειάζεται τεκμήρια και δεν μπορεί να περιορίζεται σε μία μόνο εικόνα, όσο συγκλονιστική κι αν είναι.
Η Ευρώπη συγκλονίζεται – Από τον Βίκτωρα Ουγκώ στην Εθνική Πινακοθήκη
Η είδηση του Αρκαδίου ταξίδεψε γρήγορα έξω από την Κρήτη. Εφημερίδες και φιλελληνικές επιτροπές στην Ευρώπη και την Αμερική έστρεψαν την προσοχή τους στη δοκιμασία του νησιού. Ο Βίκτωρ Ουγκώ στάθηκε δημόσια στο πλευρό των Κρητών, συγκρίνοντας τη θυσία τους με εκείνες των Ψαρών και του Μεσολογγίου. Η διεθνής αντίδραση ενίσχυσε τη συμπαράσταση στους επαναστάτες, χωρίς όμως να επιφέρει άμεση απελευθέρωση.
Μια από τις πιο αναγνωρίσιμες καλλιτεχνικές αποτυπώσεις είναι η ελαιογραφία «Το Ολοκαύτωμα Αρκαδίου» του Ιταλού Τζουζέπε-Λορέντζο Γκαττέρι (1830–1884), έργο που ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη. Η ζωγραφική δεν αποτελεί φωτογραφικό ντοκουμέντο των γεγονότων· αποτελεί όμως ιστορική μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο η θυσία απασχόλησε την ευρωπαϊκή τέχνη και μνήμη.
Κούγκι, 1803: Ο καλόγερος Σαμουήλ στο Σούλι
Περισσότερες από έξι δεκαετίες πριν από το Αρκάδι, το Σούλι είχε ζήσει ένα δικό του δραματικό τέλος. Το 1803, όταν οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους έπειτα από τον αγώνα εναντίον του Αλή Πασά, ο καλόγερος Σαμουήλ παρέμεινε στο Κούγκι με λίγους συντρόφους του. Κατά την ιστορική παράδοση, όταν πλησίασαν οι αντίπαλοι, πυροδότησε τα αποθηκευμένα πυρομαχικά, προκαλώντας έκρηξη που κόστισε ανθρώπινες ζωές. Η ανάμνηση του Κουγκίου έγινε συνώνυμη της ύστατης αντίστασης.
Ψαρά, 1824: Η ανατίναξη στο Παλαιόκαστρο
Στις 22 Ιουνίου 1824, η καταστροφή των Ψαρών κορυφώθηκε στο Παλαιόκαστρο, τη Μαύρη Ράχη. Οι υπερασπιστές, έχοντας απομείνει χωρίς ουσιαστική ελπίδα διάσωσης, συνέχισαν να μάχονται απέναντι στις οθωμανικές δυνάμεις. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση που παραθέτει και ο Δήμος Ψαρών, ο Αντώνιος Βρατσάνος ανέλαβε να ανατινάξει την πυριτιδαποθήκη. Η έκρηξη παρέσυρε υπερασπιστές και επιτιθέμενους. Το όνομα των Ψαρών έγινε σύμβολο όχι μόνο θυσίας, αλλά και της καταστροφής ενός ολόκληρου νησιωτικού κόσμου.
Μεσολόγγι, 1826: Ο Χρήστος Καψάλης και η Έξοδος
Τη νύχτα της Εξόδου του Μεσολογγίου, στις 10 Απριλίου 1826, οι πολιορκημένοι επιχείρησαν να διασπάσουν τον κλοιό της πείνας και του εχθρού. Όσοι δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν —ασθενείς, τραυματίες και ηλικιωμένοι— βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα τραγικό δίλημμα. Ο πρόκριτος Χρήστος Καψάλης συνδέθηκε με την ανατίναξη πυριτιδαποθήκης στην πόλη, όπου είχαν συγκεντρωθεί άνθρωποι που δεν μπορούσαν να φύγουν. Η Εθνική Ιστορική Εταιρεία εξακολουθεί να αναδεικνύει τη δραματική αυτή πτυχή της Εξόδου, διακόσια χρόνια αργότερα.
Από την Κρητική Πολιτεία στην ένωση με την Ελλάδα
Το Αρκάδι δεν έκλεισε το Κρητικό Ζήτημα. Η Επανάσταση του 1866–1869 δεν κατέληξε στην πολυπόθητη ένωση. Ακολούθησαν νέες εξεγέρσεις και διπλωματικοί αγώνες, ώσπου το 1898 δημιουργήθηκε η αυτόνομη Κρητική Πολιτεία. Η οριστική ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα πραγματοποιήθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1913, με την επίσημη τελετή στον Φιρκά των Χανίων.
Το Αρκάδι, το Κούγκι, τα Ψαρά και το Μεσολόγγι δεν είναι ίδιες ιστορίες. Διαφέρουν ως προς τις περιστάσεις, τους πρωταγωνιστές και τις ιστορικές συνέπειες. Συνδέονται, όμως, με το ακραίο τίμημα της αντίστασης σε μια εποχή όπου οι πολιορκίες συχνά άφηναν τους αμάχους χωρίς ασφαλή διέξοδο. Γι’ αυτό η μνήμη τους δεν είναι μόνο φόρος τιμής στο θάρρος. Είναι και υπενθύμιση της τραγωδίας του πολέμου, της αξίας της ανθρώπινης ζωής και του πόσο δύσκολα κατακτάται η ελευθερία.
Πηγές και τεκμηρίωση
Αρχείο ΕΡΤ – Το Ολοκαύτωμα της Μονής του Αρκαδίου
Εθνική Πινακοθήκη – Το Ολοκαύτωμα Αρκαδίου του Γκαττέρι
Εθνικό Ιστορικό Μουσείο – 200 βιβλία για το Μεσολόγγι
Δήμος Ψαρών – Ιστορικός οδηγός του νησιού
Περιφέρεια Κρήτης – Χρονολόγιο ένωσης
Εφημερίδα Πατρίς – Ιστοριογραφία για τον πυρπολητή
