Η νηστεία του Δεκαπενταύγουστου, μία από τις αυστηρότερες αλλά και πιο αγαπητές περιόδους της Ορθοδοξίας, διαρκεί από την 1η έως και τη 14η Αυγούστου. Δεν αποτελεί απλώς αλλαγή του καθημερινού διαιτολογίου, αλλά περίοδο προσευχής, εγκράτειας, μετάνοιας και πνευματικής προετοιμασίας για την Κοίμηση της Θεοτόκου, το αποκαλούμενο και «Πάσχα του καλοκαιριού».
Κατά τη διάρκειά της οι πιστοί απέχουν από το κρέας, τα γαλακτοκομικά, τα αυγά και τα ψάρια. Η μόνη ημέρα κατά την οποία επιτρέπεται ψάρι είναι η 6η Αυγούστου, εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Η περίοδος ολοκληρώνεται την παραμονή της μεγάλης Θεομητορικής εορτής.
Τι απαγορεύεται στο τραπέζι
Από την 1η μέχρι και τη 14η Αυγούστου δεν καταναλώνονται:
- Κρέας, πουλερικά, αλλαντικά και προϊόντα κρέατος.
- Γάλα, τυρί, γιαούρτι, βούτυρο και γενικά γαλακτοκομικά.
- Αυγά και προϊόντα που έχουν ως βασικό συστατικό το αυγό.
- Ψάρια, με εξαίρεση τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος στις 6 Αυγούστου.
- Κρασί και λάδι κατά τις αυστηρότερες ημέρες της νηστείας.
Το αυστηρό εκκλησιαστικό Τυπικό προβλέπει ξηροφαγία τη Δευτέρα, την Τετάρτη και την Παρασκευή, ενώ την Τρίτη και την Πέμπτη επιτρέπεται μαγειρεμένο φαγητό χωρίς λάδι. Τα Σάββατα και τις Κυριακές γίνεται κατάλυση οίνου και ελαίου.
Στη συνήθη ενοριακή πράξη επιτρέπονται όσπρια, λαχανικά, φρούτα, ψωμί, ρύζι, ζυμαρικά χωρίς αυγό, πατάτες, δημητριακά, ελιές, ταχίνι και ξηροί καρποί. Επιτρέπονται επίσης τα λεγόμενα «άναίμακτα» θαλασσινά, όπως χταπόδι, καλαμάρι, σουπιά, γαρίδες και όστρακα.
Η Ιερά Μητρόπολη Αργολίδος διευκρινίζει ότι λάδι και κρασί επιτρέπονται τα Σαββατοκύριακα, ενώ στις 6 Αυγούστου καταλύεται ψάρι ανεξάρτητα από την ημέρα της εβδομάδας.
Ποιος καθιέρωσε τη νηστεία του Δεκαπενταύγουστου
Η συγκεκριμένη νηστεία δεν «εφευρέθηκε» από έναν άνθρωπο σε μία συγκεκριμένη στιγμή. Αναπτύχθηκε σταδιακά μέσα από παλαιότερες τοπικές εκκλησιαστικές παραδόσεις, οι οποίες δεν ήταν παντού ίδιες.
Στους πρώτους αιώνες άλλες χριστιανικές κοινότητες νήστευαν λίγες ημέρες, άλλες μόνο πριν από τη Μεταμόρφωση και άλλες πριν από την Κοίμηση της Θεοτόκου. Η Ιερά Μητρόπολη Ηλείας αναφέρει ότι αρχικά η νηστεία ήταν χωρισμένη σε δύο τμήματα: το πρώτο προηγούνταν της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και το δεύτερο της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Η ενιαία μορφή της οριστικοποιήθηκε το 1166, όταν Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη, υπό την προεδρία του Οικουμενικού Πατριάρχη Λουκά Χρυσοβέργη και επί αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, όρισε η νηστεία να αρχίζει την 1η Αυγούστου και να ολοκληρώνεται το πρωί της 15ης Αυγούστου. Επομένως, ο Λουκάς Χρυσοβέργης δεν δημιούργησε τη νηστεία, αλλά προήδρευσε της Συνόδου που καθιέρωσε κοινή διάρκεια και ενιαία πρακτική. Τα ιστορικά στοιχεία καταγράφονται και από το επίσημο πρακτορείο του Πατριαρχείου Ρουμανίας, Basilica.ro.
Γιατί προηγείται νηστεία της μεγάλης γιορτής
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία κάθε μεγάλη γιορτή προϋποθέτει μία περίοδο προετοιμασίας. Η στέρηση ορισμένων τροφών δεν θεωρείται αυτοσκοπός ούτε πρόγραμμα αδυνατίσματος. Αποβλέπει στην εγκράτεια, στον περιορισμό των παθών, στην ενίσχυση της προσευχής και στην έμπρακτη αγάπη προς τον συνάνθρωπο.
Η νηστεία του Αυγούστου τελείται προς τιμήν της Θεοτόκου και καλεί τους πιστούς να ακολουθήσουν το παράδειγμα ταπεινότητας, προσευχής και αφοσίωσής της. Την ίδια περίοδο ψάλλονται στους ναούς οι Μικρές και οι Μεγάλες Παρακλήσεις προς την Παναγία.
Για την Εκκλησία, λοιπόν, η πραγματική νηστεία δεν περιορίζεται στο αν κάποιος έφαγε τυρί ή αν έβαλε λάδι στο φαγητό του. Συνοδεύεται από αποχή από την κατάκριση, τον θυμό, το ψέμα, την κακολογία και κάθε συμπεριφορά που πληγώνει τον άλλον.
Πώς ξεκίνησε γενικότερα η χριστιανική νηστεία
Η νηστεία είναι πολύ αρχαιότερη από τον Χριστιανισμό. Υπήρχε στην εβραϊκή παράδοση και αναφέρεται επανειλημμένα στην Παλαιά Διαθήκη. Ο ίδιος ο Χριστός νήστεψε επί 40 ημέρες στην έρημο και, όταν δίδαξε τους μαθητές του, χρησιμοποίησε τη φράση «όταν νηστεύετε» και όχι «εάν νηστεύετε».
Ήδη σε ένα από τα αρχαιότερα χριστιανικά κείμενα, τη «Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων», συναντάμε σαφή αναφορά ότι οι Χριστιανοί πρέπει να νηστεύουν την Τετάρτη και την Παρασκευή. Η σχετική αναφορά διασώζεται στο όγδοο κεφάλαιο της Διδαχής.
Οι λεπτομερείς κανόνες για τις τροφές, τις καταλύσεις και τις μεγάλες περιόδους νηστείας διαμορφώθηκαν σταδιακά από την Εκκλησία και καταγράφηκαν στο Τυπικό. Δεν θεσπίστηκαν όλοι μαζί ούτε από ένα και μόνο πρόσωπο.
Πόσες μεγάλες νηστείες υπάρχουν μέσα στον χρόνο
Η συνηθέστερη εκκλησιαστική κατάταξη περιλαμβάνει τέσσερις μεγάλες πολυήμερες νηστείες:
- Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και η Μεγάλη Εβδομάδα: Από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι το Μεγάλο Σάββατο. Είναι η αρχαιότερη και αυστηρότερη νηστεία.
- Η νηστεία των Αγίων Αποστόλων: Αρχίζει τη Δευτέρα μετά την Κυριακή των Αγίων Πάντων και τελειώνει στις 28 Ιουνίου. Η διάρκειά της μεταβάλλεται ανάλογα με την ημερομηνία του Πάσχα και ορισμένα χρόνια μπορεί να είναι πολύ σύντομη ή ακόμη και να μην υπάρχει με το νέο ημερολόγιο.
- Η νηστεία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου: Από την 1η μέχρι και τη 14η Αυγούστου.
- Η νηστεία των Χριστουγέννων: Από τις 15 Νοεμβρίου έως και τις 24 Δεκεμβρίου.
Ορισμένα εκκλησιαστικά κείμενα καταμετρούν χωριστά τη Μεγάλη Εβδομάδα και μιλούν έτσι για πέντε περιόδους. Η επικρατέστερη, πάντως, σύνοψη αναφέρεται σε τέσσερις μεγάλες ή «κανονικές» νηστείες, όπως καταγράφει και η Ορθόδοξη εκκλησία της Αμερικής.
Υπάρχουν ακόμη τρεις σημαντικές μονοήμερες νηστείες:
- Στις 5 Ιανουαρίου, παραμονή των Θεοφανείων.
- Στις 29 Αυγούστου, για την Αποτομή της κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.
- Στις 14 Σεπτεμβρίου, κατά την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.
Αν συνυπολογιστούν οι μεγάλες περίοδοι, οι Τετάρτες και οι Παρασκευές και οι μονοήμερες νηστείες, το πλήρες ορθόδοξο νηστειολόγιο καλύπτει περίπου 180 έως 200 ημέρες τον χρόνο. Ο αριθμός δεν είναι απόλυτα σταθερός, κυρίως επειδή η νηστεία των Αγίων Αποστόλων μεταβάλλεται ανάλογα με το Πάσχα.
Γιατί νηστεύουμε Τετάρτη και Παρασκευή
Η Τετάρτη είναι ημέρα νηστείας σε ανάμνηση της προδοσίας του Χριστού από τον Ιούδα. Η Παρασκευή είναι αφιερωμένη στη Σταύρωση και στον θάνατο του Χριστού.
Κατά το αυστηρό Τυπικό, τις δύο αυτές ημέρες δεν καταναλώνονται κρέας, γαλακτοκομικά, αυγά και ψάρια, ενώ κανονικά δεν γίνεται κατάλυση κρασιού και λαδιού. Η παράδοση αυτή ανάγεται στους αποστολικούς χρόνους, σύμφωνα με την Ελληνική Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής.
Στα μοναστήρια νηστεύεται συχνά και η Δευτέρα, προς τιμήν των Αγγελικών Ταγμάτων, αλλά αυτό δεν αποτελεί τον γενικό κανόνα για τους λαϊκούς.
Οι εβδομάδες χωρίς νηστεία
Η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής δεν εφαρμόζεται σε ορισμένες «απολυτές» περιόδους, στις οποίες επιτρέπονται όλες οι τροφές:
- Από τα Χριστούγεννα έως τις 4 Ιανουαρίου.
- Την πρώτη εβδομάδα του Τριωδίου, μετά την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου.
- Τη Διακαινήσιμο Εβδομάδα μετά το Πάσχα.
- Την εβδομάδα μετά την Πεντηκοστή.
Κατά την εβδομάδα της Τυρινής δεν επιτρέπεται το κρέας, επιτρέπονται όμως ψάρι, αυγά και γαλακτοκομικά ακόμη και την Τετάρτη και την Παρασκευή. Υπάρχουν επίσης μεγάλες γιορτές κατά τις οποίες επιτρέπεται ψάρι ή λάδι και κρασί, ανάλογα με το εκκλησιαστικό ημερολόγιο.
Η νηστεία δεν είναι ίδια για όλους
Οι κανόνες του Τυπικού περιγράφουν το ιδανικό και δεν εφαρμόζονται με άκαμπτο τρόπο σε ανθρώπους με προβλήματα υγείας, ηλικιωμένους ή όσους έχουν ιδιαίτερες διατροφικές ανάγκες. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται συνεννόηση με τον πνευματικό και, όταν υπάρχει ζήτημα υγείας, με τον θεράποντα γιατρό.
Άλλωστε, το βαθύτερο νόημα της νηστείας δεν βρίσκεται μόνο στο περιεχόμενο του πιάτου. Βρίσκεται στην εγκράτεια, στην προσευχή, στην ελεημοσύνη, στη συγχώρεση και στην προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει έστω και λίγο καλύτερος απέναντι στον συνάνθρωπό του.
