Η καρδιά χτυπά περίπου 100.000 φορές την ημέρα και περισσότερες από 2,5 δισεκατομμύρια φορές σε μια ζωή 70 ετών. Είναι ίσως ο πιο ακούραστος «κινητήρας» του ανθρώπινου σώματος, αλλά οι παθήσεις της εξακολουθούν να αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη δημόσια υγεία.
Η Παγκόσμια Ημέρα Καρδιάς καθιερώθηκε το 1999 και τιμάται κάθε χρόνο στις 29 Σεπτεμβρίου, με πρωτοβουλία της World Heart Federation. Στόχος της είναι η ενημέρωση για την πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων και τους παράγοντες κινδύνου: κάπνισμα, υπέρταση, υψηλή χοληστερόλη, σακχαρώδης διαβήτης, παχυσαρκία, κακή διατροφή και έλλειψη σωματικής δραστηριότητας.
Τα καρδιαγγειακά νοσήματα δεν αποτελούν μόνο πρόβλημα των ηλικιωμένων. Μπορούν να εμφανιστούν σε άνδρες και γυναίκες πολύ νωρίτερα, ενώ υπάρχει και ένας ιδιαίτερος κόσμος καρδιοπαθειών που αφορά παιδιά και νέους.
Η Ελλάδα και οι 40.812 θάνατοι από νοσήματα του κυκλοφορικού
Τα νεότερα αναλυτικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τις αιτίες θανάτου αφορούν το 2023 και είναι αποκαλυπτικά. Από τους 128.097 θανάτους που καταγράφηκαν στη χώρα, οι 40.812 αποδόθηκαν σε νοσήματα του κυκλοφορικού συστήματος. Πρόκειται δηλαδή για σχεδόν το 32% όλων των θανάτων.
Τα νοσήματα του κυκλοφορικού παρέμειναν η μεγαλύτερη μεμονωμένη κατηγορία αιτιών θανάτου, μπροστά από τα νεοπλάσματα, στα οποία αποδόθηκαν 30.095 θάνατοι. Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι η κατάσταση έχει βελτιωθεί σε βάθος χρόνου: το 2003 είχαν καταγραφεί 52.763 θάνατοι από νοσήματα του κυκλοφορικού και το 2013 46.342.
Παράλληλα, τα στοιχεία νοσηρότητας της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν πόσο μεγάλο παραμένει το φορτίο για τα νοσοκομεία. Το 2023 καταγράφηκαν 187.666 νοσηλείες που εντάσσονταν στην κατηγορία των νοσημάτων του κυκλοφορικού συστήματος. Στους άνδρες μάλιστα ήταν η συχνότερη κατηγορία νοσηρότητας, με 117.100 περιστατικά.
Άνδρες και γυναίκες: Η καρδιά δεν είναι «ανδρική υπόθεση»
Για πολλά χρόνια επικράτησε η αντίληψη ότι το έμφραγμα και η στεφανιαία νόσος αφορούν κυρίως τους άνδρες. Η σύγχρονη καρδιολογία έχει ανατρέψει αυτή την εικόνα.
Η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι η καρδιαγγειακή νόσος αποτελεί πρώτη αιτία θανάτου και στις γυναίκες. Υπάρχουν όμως σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να εκδηλωθεί.
Στις γυναίκες τα συμπτώματα ενός εμφράγματος δεν περιορίζονται πάντοτε στον κλασικό έντονο πόνο στο στήθος. Μπορεί να παρουσιαστούν δύσπνοια, ασυνήθιστη κόπωση, ναυτία, εφίδρωση ή πόνος στην πλάτη, στον λαιμό και στη γνάθο. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η καρδιαγγειακή νόσος στις γυναίκες μπορεί να υποτιμηθεί ή να διαγνωστεί καθυστερημένα.
Στους άνδρες η στεφανιαία νόσος εμφανίζεται κατά κανόνα σε μικρότερες ηλικίες, ενώ στις γυναίκες ο κίνδυνος αυξάνεται σημαντικά μετά την εμμηνόπαυση.
Καρδιοπάθειες και στα παιδιά
Η καρδιακή νόσος δεν αφορά αποκλειστικά τους ενήλικες. Τα παιδιά μπορεί να γεννηθούν με συγγενείς καρδιοπάθειες, δηλαδή ανατομικές ανωμαλίες της καρδιάς ή των μεγάλων αγγείων που υπάρχουν από τη γέννηση.
Σήμερα η παιδοκαρδιολογία και η καρδιοχειρουργική έχουν αλλάξει δραματικά την πρόγνωση πολλών από αυτές τις παθήσεις. Παιδιά που πριν από μερικές δεκαετίες είχαν πολύ περιορισμένο προσδόκιμο ζωής μπορούν πλέον, μετά από κατάλληλη θεραπεία ή επέμβαση, να φτάσουν στην ενηλικίωση και να ζήσουν για δεκαετίες.
Υπέρταση, κάπνισμα, βάρος και καθιστική ζωή
Μεγάλο μέρος του καρδιαγγειακού κινδύνου μπορεί να περιοριστεί με πρόληψη.
Η αρτηριακή υπέρταση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου. Η σωστή αντιμετώπισή της μπορεί να μειώσει σημαντικά τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, στεφανιαίας νόσου και καρδιακής ανεπάρκειας.
Διακοπή του καπνίσματος, φυσιολογικό σωματικό βάρος, περιορισμός του αλατιού και του αλκοόλ, συστηματική άσκηση, περισσότερα φρούτα και λαχανικά και λιγότερα κορεσμένα λιπαρά παραμένουν οι βασικές οδηγίες πρόληψης.
Και υπάρχει ένα στοιχείο που αξίζει να το θυμόμαστε: ένας άνθρωπος μπορεί να έχει υπέρταση ή αυξημένη χοληστερόλη επί χρόνια χωρίς να αισθάνεται κανένα σύμπτωμα.
Από το αδύνατο στη μεταμόσχευση καρδιάς
Υπάρχουν όμως ασθενείς στους οποίους η καρδιά φτάνει στο τελικό στάδιο ανεπάρκειας και οι φαρμακευτικές ή άλλες επεμβατικές θεραπείες δεν επαρκούν. Για ορισμένους από αυτούς, η μεταμόσχευση αποτελεί τη μοναδική λύση.
Η ιστορία άλλαξε στις 3 Δεκεμβρίου 1967 στο Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής.
Ο καρδιοχειρουργός Κρίστιαν Μπάρναρντ και η ομάδα του στο νοσοκομείο Groote Schuur πραγματοποίησαν την πρώτη μεταμόσχευση ανθρώπινης καρδιάς από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Λήπτης ήταν ο 53χρονος Λούις Γουασκάνσκι. Η καρδιά προερχόταν από την 25χρονη Ντενίζ Ντάρβαλ, η οποία είχε υποστεί θανατηφόρο τροχαίο. Ο πατέρας της συναίνεσε στη δωρεά της καρδιάς και των νεφρών της.
Η επέμβαση πέτυχε τεχνικά και η νέα καρδιά λειτούργησε. Ο Γουασκάνσκι όμως έζησε μόνο 18 ημέρες και πέθανε από πνευμονία, καθώς η ισχυρή ανοσοκαταστολή που ήταν απαραίτητη για να μην απορρίψει ο οργανισμός του το μόσχευμα τον είχε καταστήσει ιδιαίτερα ευάλωτο στις λοιμώξεις.
Παρά τη σύντομη επιβίωσή του, η εγχείρηση του Μπάρναρντ άλλαξε την Ιατρική για πάντα. Και εδώ θα ήθελα να προσθέσω ότι ο στα τέλη της δεκαετίας του 70 είχε έρθει στην Ελλάδα, τον συνάντησα σε καφέ απέναντι από την Ακρόπολη και του πήρα μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη στην οποία μου είπε ότι «είμαστε ακόμα στην αρχή και με μεταμοσχευμένη καρδιά, δεν θα αργήσει ο καιρός που ο άνθρωπος θα ζει για πάρα πολλά χρόνια»
Η Ελλάδα γράφει τη δική της ιστορία στις μεταμοσχεύσεις
Η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη δωρεά οργάνων, όμως τα τελευταία χρόνια καταγράφεται σημαντική βελτίωση.
Το 2025 αποτέλεσε χρονιά-ρεκόρ. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Οργανισμού Μεταμοσχεύσεων, 137 αποβιώσαντες δότες χάρισαν όργανα που οδήγησαν σε 285 μεταμοσχεύσεις. Αν προστεθούν και οι ζώντες δότες —92 νεφρού και ένας ήπατος, οι ασθενείς που ωφελήθηκαν έφτασαν τους 388.
Ο δείκτης των αποβιωσάντων δοτών ανέβηκε στους 13,1 ανά εκατομμύριο πληθυσμού, έναντι μόλις 5,5 ανά εκατομμύριο το 2019. Η απόσταση από τις καλύτερες ευρωπαϊκές επιδόσεις παραμένει, αλλά η πρόοδος είναι πλέον σαφής.
Στη χώρα λειτουργούν μονάδες μεταμόσχευσης νεφρού, ήπατος, καρδιάς, πνευμόνων και παγκρέατος, ενώ προβλέπεται και μεταμόσχευση νεφρού σε παιδιά. Η μεταμόσχευση καρδιάς πραγματοποιείται στο Ωνάσειο Νοσοκομείο.
Από τον Μπάρναρντ στις σημερινές καρδιές που συνεχίζουν να χτυπούν
Μέσα σε λιγότερο από έξι δεκαετίες η μεταμόσχευση καρδιάς πέρασε από ένα ιατρικό τόλμημα που συγκλόνισε τον πλανήτη σε καθιερωμένη θεραπευτική επιλογή για επιλεγμένους ασθενείς με τελικού σταδίου καρδιακή ανεπάρκεια.
Η μεγάλη διαφορά δεν έγινε μόνο στο χειρουργείο. Η ανακάλυψη αποτελεσματικότερων ανοσοκατασταλτικών φαρμάκων, η καλύτερη επιλογή δοτών και ληπτών, η ιστοσυμβατότητα, η εντατική θεραπεία και η μακροχρόνια παρακολούθηση άλλαξαν ριζικά τα αποτελέσματα.
Πίσω όμως από κάθε αριθμό μεταμόσχευσης βρίσκεται πάντοτε μια ανθρώπινη ιστορία: ένας άνθρωπος που χάνει τη ζωή του και μια οικογένεια που, στην πιο δύσκολη στιγμή της, αποφασίζει να προσφέρει ζωή σε κάποιον άγνωστο.
Αυτό ίσως είναι και το ισχυρότερο μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας Καρδιάς. Η καρδιά χρειάζεται πρόληψη όσο είναι υγιής, άμεση θεραπεία όταν νοσήσει και, στις ακραίες περιπτώσεις, μπορεί ακόμη και να συνεχίσει να χτυπά μέσα σε έναν άλλο άνθρωπο.
