Η 19η Οκτωβρίου είναι αφιερωμένη στην Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής. Η επέτειος, που καθιερώθηκε το 2015, μας υπενθυμίζει ότι η επιστημονική πρόοδος δεν αρκεί από μόνη της για να εγγυηθεί ένα καλύτερο μέλλον. Χρειάζεται κανόνες, δημόσιο διάλογο και σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το θεμελιώδες ερώτημα παραμένει: επειδή η επιστήμη μπορεί να κάνει κάτι, σημαίνει ότι πρέπει να το κάνει;
Από τον Πότερ στην εποχή του DNA
Ο όρος βιοηθική καθιερώθηκε ιδιαίτερα με το έργο του Αμερικανού βιοχημικού Βαν Ρένσελερ Πότερ, «Bioethics: Bridge to the Future», το 1971. Η φιλοδοξία του ήταν να γεφυρώσει τις βιολογικές γνώσεις με τις ανθρώπινες αξίες. Σήμερα το πεδίο εκτείνεται από τη φροντίδα ενός ασθενούς μέχρι τις αποφάσεις που επηρεάζουν ολόκληρες κοινωνίες.
Ποιος αποφασίζει για το τέλος της ζωής;
Η ευθανασία και η ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία προκαλούν βαθιές ηθικές και νομικές αντιπαραθέσεις. Από τη μία βρίσκεται η αυτονομία του ασθενούς και η αποφυγή αφόρητου πόνου· από την άλλη η προστασία της ζωής και ο κίνδυνος πίεσης σε ευάλωτους ανθρώπους. Οι νόμοι διαφέρουν σημαντικά μεταξύ κρατών. Η ανακουφιστική φροντίδα, η ενημερωμένη συναίνεση και η αξιοπρεπής αντιμετώπιση κάθε ασθενούς αποτελούν κρίσιμα σημεία αναφοράς.
Αμβλώσεις και αναπαραγωγικά δικαιώματα
Η συζήτηση για την άμβλωση αφορά την αυτοδιάθεση, την υγεία της εγκύου, την προστασία της εμβρυϊκής ζωής και τα όρια της κρατικής παρέμβασης. Ανάλογα διλήμματα γεννά η εξωσωματική γονιμοποίηση: τι συμβαίνει με τα πλεονάζοντα έμβρυα, ποιος έχει πρόσβαση στις θεραπείες και πώς αποφεύγεται η εμπορευματοποίηση της αναπαραγωγής;
Η γενετική επανάσταση και τα «σχεδιασμένα» παιδιά
Οι τεχνικές γονιδιακής επεξεργασίας, όπως η CRISPR, δημιουργούν ελπίδες για αντιμετώπιση σοβαρών ασθενειών. Άλλο όμως η θεραπεία κυττάρων ενός ασθενούς και άλλο η κληρονομήσιμη τροποποίηση εμβρύων, που θα μπορούσε να επηρεάσει μελλοντικές γενιές. Η επιλογή χαρακτηριστικών, οι απρόβλεπτες συνέπειες και η πιθανότητα νέων κοινωνικών ανισοτήτων απαιτούν αυστηρή εποπτεία.
Μεταμοσχεύσεις: το δώρο ζωής και τα όριά του
Η δωρεά οργάνων σώζει ζωές, αλλά προϋποθέτει αξιόπιστες διαδικασίες συναίνεσης, δίκαιη κατανομή μοσχευμάτων και αυστηρή καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπινων οργάνων. Η οικονομική κατάσταση ή η κοινωνική επιρροή δεν πρέπει να καθορίζουν ποιος θα αποκτήσει πρόσβαση σε μια σωτήρια μεταμόσχευση.
Τεχνητή νοημοσύνη μέσα στο νοσοκομείο
Αλγόριθμοι μπορούν να βοηθούν στην ανάλυση εξετάσεων, στην πρόβλεψη κινδύνων και στην ανακάλυψη φαρμάκων. Ωστόσο, ένα λανθασμένο αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει ανθρώπινες ζωές. Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη; Πώς προστατεύονται τα ευαίσθητα ιατρικά δεδομένα; Και πώς διασφαλίζεται ότι ένα σύστημα δεν αδικεί συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες; Η τεχνολογία οφείλει να υποστηρίζει, όχι να υποκαθιστά άκριτα, την ιατρική κρίση.
Η βιοηθική στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα λειτουργεί η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, η οποία συμβάλλει στον δημόσιο προβληματισμό και διατυπώνει γνώμες για επιστημονικά και τεχνολογικά ζητήματα. Η ελληνική συμμετοχή στον διεθνή διάλογο ενισχύθηκε και με τη δημιουργία, το 2015, ελληνικού κλιμακίου της Έδρας Βιοηθικής της UNESCO στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Η μεγάλη πρόκληση είναι η ισότητα
Η βιοηθική δεν αφορά μόνο όσα επιτρέπεται να γίνουν στο εργαστήριο. Αφορά και ποιος θα επωφεληθεί από την πρόοδο. Ένα πανάκριβο γονιδιακό φάρμακο, μια νέα θεραπεία καρκίνου ή ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν αποτελούν πραγματική κοινωνική κατάκτηση αν είναι προσιτά μόνο στους λίγους. Η πρόσβαση, η διαφάνεια και η δικαιοσύνη πρέπει να συνοδεύουν την καινοτομία.
Το ερώτημα που μας αφορά όλους
Η Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής δεν είναι μια γιορτή μόνο για γιατρούς και ερευνητές. Είναι μια πρόσκληση προς κάθε πολίτη να συμμετέχει στις αποφάσεις για το σώμα, τη ζωή, την υγεία και το μέλλον του. Η επιστήμη μας δείχνει τι είναι εφικτό. Η βιοηθική μάς ζητά να αποφασίσουμε τι είναι ανθρώπινο.
