Η ιστορία μιας χώρας δεν βρίσκεται μόνο στα έγγραφα και στα βιβλία. Βρίσκεται στις κινηματογραφικές μπομπίνες, στις ηχογραφήσεις, στα τηλεοπτικά πλάνα και στις φωτογραφίες που κατέγραψαν πολέμους, πολιτικές ανατροπές, κοινωνικές αλλαγές και την καθημερινή ζωή. Στην Ελλάδα, όμως, η ευθύνη για τη διάσωση αυτής της μνήμης κατανέμεται σε πολλούς φορείς. Και η διαδρομή ορισμένων ιστορικών συλλογών εγείρει εύλογα ερωτήματα.
Η ΕΡΤ και τα ιδιωτικά κανάλια
Το Αρχείο της ΕΡΤ είναι ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες της οπτικοακουστικής κληρονομιάς. Η ίδια η δημόσια ραδιοτηλεόραση αναφέρει ότι διατηρεί πάνω από 108.000 ώρες τηλεοπτικών εκπομπών, μαζί με κινηματογραφικό, ραδιοφωνικό, φωτογραφικό και έντυπο υλικό. Τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια διατηρούν επίσης πολύτιμες καταγραφές της σύγχρονης ιστορίας. Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι έχει παραχθεί, αλλά ποιο μέρος του καταγράφεται συστηματικά, διατηρείται σε ασφαλείς συνθήκες και καθίσταται προσβάσιμο.
Ποιος είναι σήμερα ο εθνικός φορέας;
Το Εθνικό Ψηφιακό Αποθετήριο Οπτικοακουστικών Έργων λειτουργεί στο ΕΚΚΟΜΕΔ. Ο νόμος 5105/2024 του αναθέτει τη συγκέντρωση, διαφύλαξη, ψηφιοποίηση, τεκμηρίωση και ανάδειξη της εθνικής οπτικοακουστικής κληρονομιάς, καθώς και τον συντονισμό δημόσιων φορέων και τη δημιουργία ενιαίου καταλόγου. Περιλαμβάνει ακόμη πρόβλεψη για καταγραφή και αποθήκευση τηλεοπτικού προγράμματος αδειοδοτημένων παρόχων. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι όλες οι φυσικές συλλογές μεταφέρθηκαν σε ένα κτίριο ή ότι η ΕΡΤ έχασε τα δικαιώματά της: ο νόμος προστατεύει ρητά την κυριότητα και την εκμετάλλευση του αρχείου της.
Το Υπουργείο Εξωτερικών και τα δικά του τεκμήρια
Η Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών έχει, βάσει του άρθρου 142 του νόμου 4781/2021, την ευθύνη για ταξινόμηση, συντήρηση, φύλαξη και αξιοποίηση των αρχείων του υπουργείου. Η αρμοδιότητά της καλύπτει και οπτικοακουστικά τεκμήρια, όχι μόνο έγγραφα. Πρόκειται για διαφορετική αρχειακή ευθύνη από την εθνική πολιτική συγκέντρωσης οπτικοακουστικού υλικού. Τον Σεπτέμβριο του 2026 τέθηκε σε λειτουργία νέα ψηφιακή πλατφόρμα καταλόγων αποδεσμευμένου υλικού.
Το ίχνος οδηγεί στο Πολεμικό Μουσείο
Εδώ προκύπτει ένα σημαντικό εύρημα. Η καταχώριση του Πολεμικού Μουσείου στο Ελληνικό Αρχειακό Ευρετήριο των Γενικών Αρχείων του Κράτους αναφέρει ότι περιήλθε στην κατοχή του κινηματογραφικό αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών. Περιγράφει κινηματογραφικά επίκαιρα, παλαιά ντοκιμαντέρ και ιστορικά φιλμ. Αναφέρει ακόμη υλικό της ΥΕΝΕΔ και περίπου 150 ώρες της εκπομπής «Επί των Επάλξεων», με θέματα από το 1950 έως το 1980. Το μουσείο διαθέτει επίσης φιλμ 16 και 35 χιλιοστών και συλλογές για την Κύπρο, τους πολέμους και τη Μεταπολίτευση.
Αυτό επιβεβαιώνει ότι το Πολεμικό Μουσείο αποτελεί κρίσιμο σταθμό στην ιστορία των συλλογών. Απλά να προστεθεί εδώ ότι πριν το πολεμικό μουσείο η φύλαξη γινόταν σε καλά φρουρούμενο μέρος, σε στρατόπεδο δίπλα στο Πεντάγωνο.
Ποιος λογοδοτεί για το αρχείο;
Δεν υπάρχει μία και μοναδική απάντηση για όλες τις συλλογές. Το ΕΚΚΟΜΕΔ έχει την εθνική αποστολή του ψηφιακού αποθετηρίου και του συντονισμού. Η ΕΡΤ διατηρεί τη δική της συλλογή και τα δικαιώματά της. Το Υπουργείο Εξωτερικών είναι υπεύθυνο για τα υπηρεσιακά του αρχεία. Το Πολεμικό Μουσείο, που εποπτεύεται από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, διαχειρίζεται τις συλλογές που κατέχει. Η παλαιά αναφορά σε «Υπουργείο Προεδρίας» δεν πρέπει να συγχέεται με το σημερινό θεσμικό καθεστώς.
Τα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν
Χρειάζεται ένας δημόσιος, ενημερωμένος κατάλογος: ποια ιστορικά φιλμ βρίσκονται στο Πολεμικό Μουσείο, ποια στην Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου και ποια έχουν ήδη μεταφερθεί ψηφιακά στο εθνικό αποθετήριο; Υπάρχουν πλήρη πρωτόκολλα των παλαιών μετακινήσεων; Πόσο υλικό έχει ψηφιοποιηθεί, ποιο κινδυνεύει από φθορά και ποιος χρηματοδοτεί τη συντήρησή του; Με ποιους όρους μπορούν να το αξιοποιήσουν ιστορικοί, δημοσιογράφοι και πολίτες;
Η διάσωση της οπτικοακουστικής ιστορίας δεν μπορεί να εξαρτάται από την τύχη μιας μπομπίνας ή τη μνήμη ενός παλαιού υπαλλήλου. Η πολιτεία οφείλει να γνωρίζει τι έχει, πού βρίσκεται και πώς θα παραδοθεί ακέραιο στις επόμενες γενιές.
Πηγές και τεκμηρίωση
ΕΚΚΟΜΕΔ – Εθνικό Ψηφιακό Αποθετήριο: https://www.ekkomed.gr/el/psifiopoiisi/ethniko-apothetirio-optikoakoustikon-arxeion/
Ν. 5105/2024, άρθρο 42: https://www.taxheaven.gr/law/5105/2024/arthro/42/paragrafos/3
Αρχείο ΕΡΤ: https://archive.ert.gr/perigrafi-ergou/
ΥΠΕΞ – Διπλωματικό και Ιστορικό Αρχείο: https://www.mfa.gr/diplomatiko-kai-istoriko-archeio/
ΓΑΚ – Καταχώριση Πολεμικού Μουσείου: https://greekarchivesinventory.gak.gr/index.php/u-8273
