Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία της επιστήμης όπου η τύχη συναντά έναν άνθρωπο αρκετά παρατηρητικό ώστε να καταλάβει τι ακριβώς έχει μπροστά του. Μία τέτοια στιγμή έζησε το 1928 ο Σκωτσέζος βακτηριολόγος Αλεξάντερ Φλέμινγκ στο εργαστήριό του στο νοσοκομείο St Mary’s του Λονδίνου.
Σε ένα τρυβλίο όπου καλλιεργούσε σταφυλόκοκκους είχε αναπτυχθεί κατά λάθος μούχλα. Το εύκολο θα ήταν να πετάξει τη μολυσμένη καλλιέργεια. Ο Φλέμινγκ όμως παρατήρησε κάτι παράξενο: γύρω από τη μούχλα τα βακτήρια είχαν εξαφανιστεί.
Η παρατήρηση αυτή θα άλλαζε την Ιατρική.
Η μούχλα που σκότωνε τα βακτήρια
Ο Φλέμινγκ απομόνωσε τον μύκητα και άρχισε να τον μελετά. Διαπίστωσε ότι ανήκε στο γένος Penicillium και ότι παρήγαγε μία ουσία ικανή να εμποδίζει την ανάπτυξη ορισμένων επικίνδυνων βακτηρίων.
Την ουσία αυτή την ονόμασε penicillin – πενικιλίνη.
Τα πειράματά του έδειξαν μάλιστα ότι η δράση της απέναντι στους σταφυλόκοκκους παρέμενε ισχυρή ακόμη και σε μεγάλη αραίωση. Το 1929 δημοσίευσε τα αποτελέσματά του στο British Journal of Experimental Pathology.
Η ανακάλυψη που αρχικά δεν εντυπωσίασε
Το παράδοξο είναι ότι η πενικιλίνη δεν μετατράπηκε αμέσως σε φάρμακο.
Η ουσία ήταν ασταθής και δύσκολο να απομονωθεί και να παραχθεί σε καθαρή μορφή. Για περίπου μία δεκαετία η ανακάλυψη του Φλέμινγκ παρέμενε περισσότερο ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον εργαστηριακό εύρημα παρά ένα θεραπευτικό όπλο.
Τη μεγάλη συνέχεια έδωσαν στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του 1940 οι Χάουαρντ Φλόρεϊ και Ερνστ Τσέιν, μαζί με την ομάδα τους στην Οξφόρδη. Κατάφεραν να καθαρίσουν και να παραγάγουν την πενικιλίνη και να αποδείξουν τη θεραπευτική της δύναμη.
Το «θαυματουργό φάρμακο» του πολέμου
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος επιτάχυνε δραματικά την παραγωγή της.
Η πενικιλίνη χρησιμοποιήθηκε για την αντιμετώπιση μολυσμένων τραυμάτων, πνευμονιών και άλλων βακτηριακών λοιμώξεων. Μέχρι το 1944 υπήρχαν πλέον επαρκείς ποσότητες για ευρεία χρήση στα ευρωπαϊκά πεδία των μαχών και αργότερα πέρασε μαζικά στην πολιτική ιατρική.
Πριν από τα αντιβιοτικά, μια μικρή πληγή μπορούσε να εξελιχθεί σε θανατηφόρα σηψαιμία. Η πνευμονία και πολλές άλλες λοιμώξεις μπορούσαν να σκοτώσουν ανθρώπους που σήμερα θεραπεύονται σχετικά εύκολα.
Η πενικιλίνη δεν ήταν απλώς ένα καινούργιο φάρμακο. Άνοιξε μια καινούργια εποχή της Ιατρικής.
Το Νόμπελ και η ελληνική σχέση του Φλέμινγκ
Το 1945 το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής απονεμήθηκε από κοινού στους Αλεξάντερ Φλέμινγκ, Χάουαρντ Φλόρεϊ και Ερνστ Τσέιν για την πενικιλίνη και τη θεραπευτική δράση της στις λοιμώδεις ασθένειες.
Υπάρχει όμως και μία ιδιαίτερη ελληνική σελίδα στη ζωή του μεγάλου επιστήμονα.
Το 1953 ο Φλέμινγκ παντρεύτηκε τη Δρ. Αμαλία Κουτσούρη-Βουρέκα, Ελληνίδα γιατρό και συνάδελφό του στο St Mary’s Hospital. Ήταν ο δεύτερος γάμος του, μετά τον θάνατο της πρώτης συζύγου του, Sarah McElroy.
Ο Φλέμινγκ πέθανε στο Λονδίνο στις 11 Μαρτίου 1955, σε ηλικία 73 ετών, και η τέφρα του ενταφιάστηκε στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Παύλου.
Η προφητική προειδοποίηση που ισχύει σήμερα
Ο άνθρωπος που ανακάλυψε την πενικιλίνη ήταν και από τους πρώτους που προειδοποίησαν για τον κίνδυνο της κατάχρησης των αντιβιοτικών.
Ήδη τη δεκαετία του 1940 είχε επισημάνει ότι όταν ένα αντιβιοτικό χρησιμοποιείται σε ανεπαρκείς δόσεις, ορισμένα μικρόβια μπορούν να επιβιώσουν και να αποκτήσουν ανθεκτικότητα. Σήμερα η μικροβιακή αντοχή στα αντιβιοτικά αποτελεί μία από τις σοβαρότερες παγκόσμιες απειλές για τη δημόσια υγεία.
Έτσι, σχεδόν έναν αιώνα μετά εκείνο το «μολυσμένο» τρυβλίο στο Λονδίνο, το μάθημα του Φλέμινγκ παραμένει διπλό. Η επιστημονική παρατήρηση μπορεί να σώσει εκατομμύρια ζωές. Αλλά ακόμη και το ισχυρότερο φάρμακο μπορεί να χάσει τη δύναμή του όταν χρησιμοποιείται χωρίς μέτρο.
