Υπάρχουν ήρωες που δεν γερνούν. Και ο Καραγκιόζης, ξυπόλητος, πεινασμένος, καμπούρης, μονίμως άφραγκος αλλά πάντοτε ετοιμόλογος, είναι ένας από αυτούς.
Σαν σήμερα, στις 18 Αυγούστου 1841, έχουμε την πρώτη γνωστή γραπτή μαρτυρία για τον Καραγκιόζη στην Ελλάδα.
Η αθηναϊκή εφημερίδα «Ταχύπτερος Φήμη» δημοσίευσε αναγγελία για παράσταση που επρόκειτο να δοθεί στις 21 Αυγούστου στο Ναύπλιο, με τον Καραγκιόζη, τον Χατζηαβάτη και τον Κουτσούκ Μεχμέτη.
Χρειάζεται, όμως, μια ιστορική διευκρίνιση: η 18η Αυγούστου δεν είναι η «ημέρα γέννησης» του Καραγκιόζη. Είναι η ημερομηνία της πρώτης γνωστής γραπτής καταγραφής του στην ελεύθερη Ελλάδα.
Από την Προύσα στον ελληνικό μπερντέ
Οι ρίζες του βρίσκονται πολύ παλαιότερα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το όνομα Karagöz σημαίνει «μαυρομάτης» και γύρω από την πραγματική ταυτότητα του ίδιου και του Χατζηαβάτη δημιουργήθηκαν πολλοί θρύλοι.
Η γνωστότερη παράδοση τους θέλει να έζησαν στην περιοχή της Προύσας τον 14ο αιώνα, στα χρόνια του σουλτάνου Ορχάν.
Σύμφωνα με τον θρύλο, εργάζονταν στην οικοδόμηση ενός τζαμιού και με τα αστεία και τους διαλόγους τους έκαναν τους υπόλοιπους εργάτες να σταματούν τη δουλειά για να τους ακούν. Η ιστορία φτάνει μέχρι την εκτέλεσή τους με διαταγή του σουλτάνου. Πρόκειται, πάντως, για παράδοση και όχι για ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός.
Υπάρχει και μία ενδιαφέρουσα τουρκική τοπική παράδοση. Συνδέει τον Καραγκιόζη με το χωριό Karaoğlanlar, στην περιοχή Orhaneli της επαρχίας Προύσας. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, το πραγματικό του όνομα ήταν Kambur Bâli Çelebi.
Στο Orhaneli υπάρχει άγαλμα του Καραγκιόζη, ενώ στην ίδια την Προύσα, στην περιοχή Çekirge, βρίσκεται επίσης μνημείο των Karagöz και Hacivat και λειτουργεί Μουσείο Καραγκιόζη.
Να σημειώσουμε ότι το χωριό δεν βρίσκεται ακριβώς στα τουρκικά παράλια. Βρίσκεται στην ενδοχώρα της επαρχίας Προύσας, στη βορειοδυτική Τουρκία, στην ευρύτερη περιοχή του Μαρμαρά.
Ο Καραγκιόζης γίνεται Έλληνας
Όταν το θέατρο σκιών πέρασε στον ελληνικό χώρο, σταδιακά μεταμορφώθηκε.
Ο Καραγκιόζης απέκτησε ελληνική γλώσσα, ελληνικούς χαρακτήρες, κοινωνικές αναφορές και ιστορίες βγαλμένες από τη ζωή και την Ιστορία του τόπου.
Καθοριστική μορφή υπήρξε στα τέλη του 19ου αιώνα ο Δημήτριος Σαρδούνης, ο περίφημος Μίμαρος, ο οποίος στην Πάτρα αναμόρφωσε το θέατρο σκιών και συνέβαλε αποφασιστικά στη δημιουργία του ελληνικού Καραγκιόζη.
Και ο Καραγκιόζης έγινε κάτι μοναδικό.
Ο φτωχός που κοροϊδεύει τον ισχυρό.
Ο άνθρωπος της παράγκας απέναντι στο σαράι.
Πεινάει, χρωστάει, σκαρφίζεται απίθανες δουλειές, τρώει ξύλο, αλλά στο τέλος επιβιώνει.
Γύρω του δημιουργήθηκε μια ολόκληρη κοινωνία: ο Χατζηαβάτης, ο Μπαρμπαγιώργος, ο Σταύρακας, ο Νιόνιος, ο Μορφονιός, ο Πασάς, η Αγλαΐα και τα Κολλητήρια.
Και ο μπερντές δεν φιλοξένησε μόνο κωμωδίες. Δημιουργήθηκε και ο περίφημος ηρωικός κύκλος, με παραστάσεις για τον Κατσαντώνη, τον Αθανάσιο Διάκο, τον Μέγα Αλέξανδρο και άλλες μορφές της Ιστορίας και της λαϊκής παράδοσης.
Οι μεγάλοι καραγκιοζοπαίχτες
Ο Μίμαρος άνοιξε τον δρόμο και πίσω του δημιουργήθηκε μια ολόκληρη σχολή μεγάλων καραγκιοζοπαιχτών.
Ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές ήταν ο Αντώνης Μόλλας, ο Χρήστος Χαρίδημος και ο Σωτήρης Σπαθάρης.
Και βέβαια ακολούθησε ο Ευγένιος Σπαθάρης, γιος του Σωτήρη, που έγινε για πολλές δεκαετίες σχεδόν συνώνυμος με τον Καραγκιόζη.
Με τη χαρακτηριστική φωνή του, τις φιγούρες, τις παραστάσεις, τις περιοδείες και κυρίως την παρουσία του στην τηλεόραση, ο Ευγένιος Σπαθάρης γνώρισε τον Καραγκιόζη σε γενιές Ελλήνων που μπορεί να μην είχαν βρεθεί ποτέ μπροστά σε έναν παραδοσιακό μπερντέ.
Μίμαρος, Μόλλας, Χαρίδημος, Σωτήρης και Ευγένιος Σπαθάρης είναι μερικά από τα μεγάλα ονόματα μιας λαϊκής τέχνης που κατάφερε να περάσει από αιώνα σε αιώνα.
Γιατί πίσω από το λευκό πανί και τις πολύχρωμες φιγούρες υπήρχε πάντοτε κάτι περισσότερο από ένα παιδικό θέαμα.
Ήταν η σάτιρα του φτωχού απέναντι στον ισχυρό, το γέλιο απέναντι στις δυσκολίες και η αιώνια προσπάθεια του απλού ανθρώπου να τα βγάλει πέρα.
Και ίσως γι’ αυτό, 185 χρόνια μετά την καταγραφή της 18ης Αυγούστου 1841, μία από τις πιο χαρακτηριστικές ατάκες του Καραγκιόζη παραμένει διαχρονική:
«Θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε!»
