Είμαι της αρχής, δίχως καμμιά πρόθεση ή διάθεση κολακείας, πως τους πνευματικούς μας δασκάλους οφείλουμε να τους μνημονεύουμε κάθε φορά που γίνονται αφορμή και παρακίνηση να προσπαθήσουμε να διεισδύσουμε λίγο πιο βαθειά στα πράγματα, να διερευνήσουμε, να πάμε παρακάτω λίγο τη σκέψη μας. Διότι είναι αυτοί η αιτία να μας ανοίξουν κλειστά κουτάκια στη καρκάλα μας, να ενεργοποιήσουν συνάψεις που ήσαν ανενεργές, θαμμένες στο υποσυνείδητο. Διότι είναι αυτοί που περισσότερο από καθένα γύρω μας διατυπώνουν αυτές τις ασχημάτιστες σκέψεις μέσα μας και τις βάζουν σε μια σειρά. Τις αποκαλύπτουν και τις φωτίζουν.
Το τελευταίο καιρό λοιπόν, παρακινούμενος από το βιβλίο του Δασκάλου Γ. Καραμπελιά, «Από τη μεταβυζαντινή ζωγραφική στη γενιά του ’30», άρχισα να σκαλίζω και να ψάχνω για μια από της πλούσιες φιγούρες της ελληνικής παράδοσης, τον Καραγκιόζη και κατ’ επέκταση το θέατρο σκιών.
Τον Καραγκιόζη τον συνάντησα για πρώτη φορά στο Δημοτικό όταν είδα την πρώτη μου παράσταση στο πλαίσιο μιας σχολικής γιορτής. Με επηρέασε τόσο εμένα αλλά και τα αδέλφια μου που φτάσαμε στο σημείο να δημιουργήσουμε με χαρτόνι φιγούρες του θεάτρου σκιών και με ένα αυτοσχέδιο σεντόνι που το ενώσαμε στα κουφώματα μιας πόρτας, ανεβάζαμε τις δικές μας παραστάσεις.
Τα χρόνια πέρασαν αλλά πάντοτε εσωτερικά αναρωτιόμουν ποια δύναμη έσπρωξε μικρά ανήλικα παιδάκια να αφιερώσουν ώρες ατελείωτες, να φτιάχνουν φιγούρες, σενάρια και να στήνουν ολόκληρο σκηνικό. Το δικό τους θέατρο σκιών.
Και αναρωτώμενος, ψαχουλεύοντας σε κείμενα ανακάλυψα αυτό: «Το 1929 γνώρισα στην Κηφισιά ένα πολύ χαρούμενο παλικάρι, που του άρεσε η τέχνη μου κι’ ερχότανε ταχτικά στον Πλάτανο, που έπαιζα. Μου ‘βγαζε φωτογραφίες με τις φιγούρες του Καραγκιόζη και μου έκανε κι έναν πίνακα οπού είμαι εγώ και κάθομαι κι έχω μπροστά μου όλο τον θίασό μου. Έκανε μεγάλη προπαγάνδα του Καραγκιόζη και τον χειμώνα μ’ έπαιρνε κι’ έπαιζα σε αθηναϊκά σπίτια. Πριν αρχίσει η παράσταση έκανε μια ομιλία για την τέχνη του Καραγκιόζη. Πολλές φορές το παλικάρι βοήθαγε κι αυτό να πάνε τα εργαλεία από το ένα σπίτι στο άλλο. Έτσι μεγάλωσε η δουλειά του Καραγκιόζη… Αυτό το παιδιάστικο μυαλό, που πρόβλεψε όλη τη δόξα της τέχνης μας είναι ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης» (Σωτήρης Σπαθάρης, Αυτοβιογραφία). Από το μπλογκ Του Άγγελου Σακκέτου.
Γι’ αυτό και για πολλούς άλλους λόγους, το Θέατρο Σκιών στην Ελλάδα δεν υπήρξε απλώς μια μορφή λαϊκής ψυχαγωγίας, αλλά ένας από τους ισχυρότερους πολιτισμικούς μηχανισμούς διαμόρφωσης και συσπείρωσης της νεοελληνικής ταυτότητας. Ο Καραγκιόζης κατάφερε να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος για την ελληνική κοινωνία μετά την απελευθέρωση, επειδή αποτύπωνε ανάγλυφα την πολυσυλλεκτικότητα και τις αντιθέσεις της νεότερης Ελλάδας. Πάνω στη φωτισμένη οθόνη συνενώνονταν διαφορετικοί κόσμοι: ο φτωχοδιάβολος πρωταγωνιστής, ο αυθεντικός βλάχος Μπάρμπα-Γιώργος, ο αστός Επτανήσιος, ο μάγκας της Σμύρνης και ο υποτακτικός Ανατολίτης. Μέσα από αυτή την απίθανη συνύπαρξη χαρακτήρων, το Θέατρο Σκιών κατάφερε να γεφυρώσει τις τοπικές διαλέκτους, τις διαφορετικές νοοτροπίες και τη λαϊκή μυθολογία, προσφέροντας στο κοινό έναν καθρέφτη για να αναγνωρίσει και να κατανοήσει τη συλλογική του ταυτότητα.
Προσέτι η αισθητική, η δομική δύναμη και η αλληγορία αυτού του λαϊκού θεάτρου άφησαν αποτύπωμα σε κορυφαίους Έλληνες δημιουργούς, με συγκεκριμένα παραδείγματα στο έργο τους να αποδεικνύουν την επίδρασή του.
Στη λογοτεχνία, ο Γιώργος Σεφέρης στις Δοκιμές του ανέλυσε τον Καραγκιόζη ως σύμβολο της αυθεντικής λαϊκής τέχνης, εντάσσοντάς τον στο ευρύτερο ρεύμα της γενιάς του ’30 που επαναξιολόγησε εκφράσεις του νεοελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Στο ίδιο πνεύμα, ο ποιητής και ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος αφιέρωσε στον Καραγκιόζη το δοκίμιο «Ο Καραγκιόζης: Ένα ελληνικό θέατρο σκιών» (γραμμένο το 1969), όπου εξέτασε συστηματικά την καταγωγή και τις ιδιαιτερότητες του ελληνικού μπερντέ σε αντιπαραβολή με το τουρκικό θέατρο σκιών, υπερασπιζόμενος την αυτόνομη ελληνική του ταυτότητα.
Στο θέατρο και τη σκηνοθεσία, ο Κάρολος Κουν ανέβασε το 1959 την ιστορική παράσταση «Όρνιθες» του Αριστοφάνη στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, μπολιάζοντας την υποκριτική των ηθοποιών με την κοφτή, δισδιάστατη κίνηση των φιγούρων του μπερντέ και μετατρέποντας τους αριστοφανικούς χαρακτήρες σε λαϊκούς τύπους του θεάτρου σκιών. Τη μετάφραση υπέγραψε ο Βασίλης Ρώτας, τη μουσική ο Μάνος Χατζιδάκις και τα σκηνικά και τα κοστούμια ο Γιάννης Τσαρούχης -μια συνεργασία που μετέφερε την αισθητική του μπερντέ στη μεγάλη θεατρική σκηνή.
Στη μουσική, η επίδραση υπήρξε καταλυτική. Ο Μάνος Χατζιδάκις συνέθεσε το έργο «Το Καταραμένο Φίδι» (έργο 6, 1949-1950), σουίτα μπαλέτου εμπνευσμένη από τις παραστάσεις του Ευγένιου Σπαθάρη και με στίχους του ίδιου του Σπαθάρη, όπου τα μουσικά θέματα αποδίδουν ηχητικά τις φιγούρες και το κλίμα του ελληνικού μπερντέ.
Ο Διονύσης Σαββόπουλος, στο εμβληματικό τραγούδι «Σαν τον Καραγκιόζη» -που κυκλοφόρησε αρχικά ως single το 1974 και συμπεριλήφθηκε στη συνέχεια στον δίσκο «10 Χρόνια Κομμάτια» (1975) -χρησιμοποίησε τον Καραγκιόζη ως κεντρική μεταφορά για την περιθωριοποίηση, την αμφισβήτηση και την ανθεκτικότητα της ελληνικής κοινωνίας κατά τη διάρκεια και μετά τη δικτατορία.
Στο πεδίο της σκηνογραφίας και των εικαστικών, ο Γιάννης Τσαρούχης, μέσα από τη μακρόχρονη φιλία και συνεργασία του με τον Ευγένιο Σπαθάρη, ενσωμάτωσε στο έργο του τη δισδιάστατη αισθητική, την κατάργηση της προοπτικής και τη χρήση του καθαρού περιγράμματος που χαρακτηρίζουν τις φιγούρες του μπερντέ. Στον πίνακά του «Το Θέατρο των Σκιών του Ευγένιου Σπαθάρη» (1949) αποτύπωσε τον ίδιο τον καραγκιοζοπαίχτη μπροστά στον θίασό του. Η ίδια γεωμετρία και λιτότητα πέρασε αργότερα και στα σκηνικά και τα κοστούμια που σχεδίασε ο Τσαρούχης για τους «Όρνιθες» του Κουν, το 1959.
Η σταδιακή περιθωριοποίηση του Καραγκιόζη και η μετατροπή του σε ένα μουσειακό ή φολκλορικό είδος υπήρξε το αποτέλεσμα βαθιών κοινωνικών και τεχνολογικών μετασχηματισμών στην Ελλάδα του 20ού αιώνα. Καθώς η χώρα αστικοποιούνταν ραγδαία, οι παραδοσιακές γειτονιές και τα καφενεία -που αποτελούσαν τον φυσικό χώρο δράσης και αναπνοής του Θεάτρου Σκιών- παραχώρησαν τη θέση τους στις καφετέριες και σε μια νέα αστική καθημερινότητα. Παράλληλα, η έλευση του κινηματογράφου και αργότερα της τηλεόρασης αντικατέστησε το θέατρο Σκιών με ένα ταχύτερο και πιο εντυπωσιακό οπτικό θέαμα, εκτοπίζοντας σταδιακά τις παραδοσιακές μορφές λαϊκής ψυχαγωγίας.
Η καθοριστικότερη όμως αλλαγή επήλθε στον ίδιο τον χαρακτήρα του θεάματος, καθώς ο Καραγκιόζης υπέστη μια συστηματική περιθωριοποίηση από τη νέα διανοούμενη τάξη. Και πρωτίστως αιτία είναι πως η μεταπολιτευτική περίοδος ουδέποτε αντιμετώπισε το Θέατρο Σκιών ως αυτόνομη τέχνη που χρειαζόταν κρατική μέριμνα, σχολές ή υποστηρικτικούς θεσμούς.
Όσον αφορά τη μεγάλη άνθιση καραγκιοζοπαικτών που γνώρισε το Θέατρο Σκιών κατά τη δεκαετία του ’30 με σπουδαίους της τέχνης, αυτή εξασθένισε λόγω των βίαιων ιστορικών ανατροπών που ακολούθησαν. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και στη συνέχεια ο Εμφύλιος Πόλεμος διέλυσαν τον κοινωνικό ιστό και τις πολιτισμικές υποδομές της χώρας, ενώ η μεταπολεμική φτώχεια κατέστησε εξαιρετικά δύσκολη τη βιοποριστική επιβίωση των καραγκιοζοπαικτών. Οι παλαιοί δάσκαλοι δεν μπόρεσαν να δημιουργήσουν μια οργανωμένη διαδοχή. Μετά ήρθε η μεταπολίτευση, ήρθε ο Ανδρέας, ήρθαν τα ΜΟΠ και οι κάθε λογής «δάσκαλοι» οι οποίοι γέμισαν τα Πανεπιστήμιά μας.
Ένα είναι το βέβαιο, η αποσύνδεση των Ελλήνων από τις λαϊκές μορφές τέχνης όπως η ζωγραφική, η κεραμική, η μουσική, η γλυπτική αλλά και το θέατρο σκιών, τους έκανε πολιτισμικά φτωχότερους, περισσότερο λειψούς, κουτσουρεμένους. Το θέατρο σκιών πλέον ως αντικείμενο εξετάζεται μόνο από θεωρητική, ιστορική και λαογραφική σκοπιά σε διάφορες σχολές θεατρολογίας.
ΥΓ: Η σχετική βιβλιογραφία ανασύρθηκε από το διαδίκτυο ενώ πολλές από αυτές τις μελέτες είναι εξαντλημένες. Η αναφορά τους γίνεται από μεταγενέστερες εργασίες ή δημοσιευμένα έργα.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Εγγονόπουλος, Νίκος. Ο Καραγκιόζης: Ένα ελληνικό θέατρο σκιών. Αθήνα: Ύψιλον, 1981.
Θέατρο Τέχνης – Κάρολος Κουν. Αρχείο παραστάσεων: Όρνιθες (Αριστοφάνης, μτφρ. Β. Ρώτας, μουσ. Μ. Χατζιδάκις, σκην.-κοστ. Γ. Τσαρούχης), Ηρώδειο, 1959.
Ιωάννου, Γιώργος (επιμ.). Ο Καραγκιόζης (3 τόμοι). Αθήνα: Ερμής, 1971-1972.
Κιουρτσάκης, Γιάννης. Καρναβάλι και Καραγκιόζης: Οι ρίζες και οι μεταμορφώσεις του λαϊκού γέλιου. Αθήνα: Κέδρος, 1985.
Κιουρτσάκης, Γιάννης. Προφορική παράδοση και ομαδική δημιουργία: Το παράδειγμα του Καραγκιόζη. Αθήνα: Κέδρος, 1983.
Πούχνερ, Βάλτερ. Οι βαλκανικές διαστάσεις του Καραγκιόζη. Αθήνα: Στιγμή, 1985.
Σαββόπουλος, Διονύσης. «Σαν τον Καραγκιόζη» (τραγούδι). Περιλήφθηκε στο άλμπουμ 10 Χρόνια Κομμάτια. Αθήνα: Lyra, 1975.
Σεφέρης, Γιώργος. Δοκιμές (Τόμοι Α’ & Β’). Αθήνα: Ίκαρος, 1981.
Σολδάτος, Γιάννης (επιμ.) / Σπαθάρης, Σωτήρης & Ευγένιος. Ο Καραγκιόζης των Σπαθάρηδων. Αθήνα: Νεφέλη, 1979.
Σπαθάρης, Σωτήρης. Απομνημονεύματα και η τέχνη του Καραγκιόζη. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας, 1978.
Τσαρούχης, Γιάννης. Μάθημα ζωγραφικής. Αθήνα: Καστανιώτης, 1981.
Τσαρούχης, Γιάννης. Το Θέατρο των Σκιών του Ευγένιου Σπαθάρη (πίνακας ζωγραφικής). 1949.
Χατζιδάκις, Μάνος. Το Καταραμένο Φίδι, έργο 6 (σουίτα μπαλέτου, στίχ. Ευγ. Σπαθάρης). 1949-1950.
