Ήταν Παρασκευή, 13 Αυγούστου 2004. Η Αθήνα είχε στραμμένα επάνω της τα βλέμματα ολόκληρου του πλανήτη.
Επτά χρόνια μετά την 5η Σεπτεμβρίου 1997, όταν η ελληνική πρωτεύουσα κέρδισε στη Λωζάνη το δικαίωμα να διοργανώσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες, η στιγμή είχε φτάσει. (ert.gr)
Και εκείνο το βράδυ η Ελλάδα παρουσίασε μία από τις πλέον εντυπωσιακές και καλλιτεχνικά αναγνωρίσιμες Τελετές Έναρξης στην ιστορία των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων.
Η τελετή του Δημήτρη Παπαϊωάννου
Την καλλιτεχνική σύλληψη και σκηνοθεσία είχε αναλάβει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου, τότε ο νεότερος δημιουργός στον οποίο είχε ανατεθεί ένα τέτοιο εγχείρημα.
Η αντίστροφη μέτρηση κράτησε 28 δευτερόλεπτα, ένα για κάθε προηγούμενη Ολυμπιάδα μέχρι την Αθήνα. (ert.gr)
Το Ολυμπιακό Στάδιο μεταμορφώθηκε σε μια τεράστια λίμνη. Το νερό έγινε ο καμβάς πάνω στον οποίο ξετυλίχθηκε η ελληνική ιστορία.
Η τελετή δεν επέλεξε την εύκολη λύση μιας παρέλασης στερεοτύπων για την Ελλάδα. Δημιούργησε ένα εικαστικό ταξίδι από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη χώρα: τις Κυκλάδες, τον μινωικό και τον κλασικό κόσμο, το Βυζάντιο, τη νεότερη Ελλάδα.
Στην «Κλεψύδρα» παρέλασαν μορφές εμπνευσμένες από τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, γλυπτά και πίνακες διαφορετικών εποχών. Ακολούθησαν το «Βιβλίο της Ζωής», η ελιά, η παρέλαση των αθλητών και η μεγάλη κορύφωση με την Ολυμπιακή Φλόγα. (library.olympics.com)
Για λίγες ώρες, η Ελλάδα δεν προσπαθούσε να αποδείξει ότι μπορούσε να οργανώσει τους Αγώνες.
Το είχε ήδη αποδείξει.
Η Αθήνα που άλλαξε μέσα σε λίγα χρόνια
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες λειτούργησαν ως ένας τεράστιος επιταχυντής έργων.
Μεταφορικές υποδομές, δρόμοι, αθλητικές εγκαταστάσεις, αναπλάσεις και παρεμβάσεις που υπό κανονικές συνθήκες θα χρειάζονταν πολλά περισσότερα χρόνια ολοκληρώθηκαν υπό την ασφυκτική πίεση της Ολυμπιακής προθεσμίας.
Το οικονομικό αποτύπωμα παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο συζήτησης, επειδή δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος να οριστεί τι αποτελεί «κόστος των Ολυμπιακών Αγώνων».
Σύμφωνα με τα στοιχεία που είχε παρουσιάσει ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιάννης Στουρνάρας, το συνολικό ακαθάριστο κόστος έφτασε περίπου τα 8,5 δισ. ευρώ, συμπεριλαμβανομένων των κρατικών δαπανών και των εξόδων της Οργανωτικής Επιτροπής. Περίπου 2 δισ. ευρώ καλύφθηκαν από εισιτήρια, χορηγίες, τηλεοπτικά δικαιώματα και άλλες πηγές εσόδων. Στο συνολικό ποσό περιλαμβάνονταν επίσης έργα που δεν ήταν αμιγώς αθλητικά, όπως παρεμβάσεις σε νοσοκομεία και η ενοποίηση αρχαιολογικών χώρων. (Καθημερινή)
Άλλες εκτιμήσεις, όταν προσθέτουν ευρύτερες υποδομές και συναφείς δαπάνες, ανεβάζουν τον συνολικό λογαριασμό σημαντικά υψηλότερα. Γι’ αυτό και οι αριθμοί που έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεί δεν είναι απολύτως συγκρίσιμοι.
Το βέβαιο είναι ότι το κόστος ξεπέρασε σημαντικά τους αρχικούς σχεδιασμούς, μεταξύ άλλων λόγω καθυστερήσεων και της ανάγκης να ολοκληρωθούν έργα με εξαιρετικά πιεστικούς ρυθμούς. (MacroPolis)
Μια πόλη που λειτουργούσε με άλλους κανόνες
Όποιος έζησε την Αθήνα τον Αύγουστο του 2004 δύσκολα ξεχνά την εικόνα.
Για έναν ολόκληρο μήνα ίσχυσε το περίφημο Ολυμπιακό Οδικό Δίκτυο.
Οι ειδικές Ολυμπιακές λωρίδες λειτουργούσαν από τις 06:30 έως τα μεσάνυχτα και προορίζονταν αποκλειστικά για οχήματα που συνδέονταν με τους Αγώνες και έφεραν ειδική άδεια.
Η παραβίασή τους επέφερε πρόστιμο 156,50 ευρώ, ενώ προβλέπονταν ακόμη αυστηρότερες συνέπειες σε περίπτωση μη συμμόρφωσης με τις εντολές της Αστυνομίας. (Υπουργείο Εσωτερικών)
Και υπήρχε πράγματι η μεγάλη αλλαγή στον ανεφοδιασμό των καταστημάτων που θυμόμαστε από εκείνες τις ημέρες.
Στις Ζώνες Ελεγχόμενης Στάθμευσης ο ανεφοδιασμός επιτρεπόταν από τα μεσάνυχτα μέχρι τις 07:00 το πρωί, ενώ στις επιχειρήσεις πάνω στο ίδιο το Ολυμπιακό Οδικό Δίκτυο το παράθυρο ήταν ακόμη αυστηρότερο: 02:00 έως 06:00. Για τα βαριά φορτηγά άνω των 3,5 τόνων ίσχυαν επίσης δραστικοί περιορισμοί. (Υπουργείο Εσωτερικών)
Η Αθήνα ουσιαστικά άλλαξε ωράριο ζωής για να μπορέσει να λειτουργήσει η μεγαλύτερη αθλητική διοργάνωση του κόσμου.
Οι πρώτοι θερινοί Ολυμπιακοί μετά την 11η Σεπτεμβρίου
Υπήρχε όμως και κάτι ακόμη που έκανε την Αθήνα 2004 διαφορετική.
Ήταν οι πρώτοι Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο φόβος μιας μεγάλης τρομοκρατικής επίθεσης βρισκόταν πάνω από ολόκληρη τη διοργάνωση.
Περίπου 70.000 άνθρωποι από την Ελληνική Αστυνομία, την Πυροσβεστική, το Λιμενικό, τις Ένοπλες Δυνάμεις και τις υπηρεσίες πληροφοριών συμμετείχαν στο γιγαντιαίο σχέδιο ασφαλείας. Η ίδια η ΕΛ.ΑΣ. υπολόγιζε τη δαπάνη ασφαλείας κοντά στο 1 δισ. ευρώ, εκ των οποίων περίπου 250 εκατ. αφορούσαν τα συστήματα C4I. (Αστυνομία)
Υπήρχε διεθνής συνεργασία και ανταλλαγή πληροφοριών, ενώ στον σχεδιασμό είχαν εξεταστεί ακόμη και δυνατότητες του ΝΑΤΟ, όπως αεροσκάφη AWACS για την επιτήρηση του εναέριου χώρου. (Καθημερινή)
Η Ελλάδα βρισκόταν κυριολεκτικά κάτω από ένα πρωτοφανές πλέγμα ασφαλείας.
Και μετά τη γιορτή ήρθε η εγκατάλειψη
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της Αθήνας 2004.
Η χώρα απέδειξε ότι μπορούσε να κατασκευάσει εγκαταστάσεις παγκόσμιου επιπέδου και να οργανώσει άψογους Αγώνες, αλλά δεν είχε έτοιμο και ολοκληρωμένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα.
Πολλές εγκαταστάσεις παρέμειναν για χρόνια αναξιοποίητες ή υποαξιοποιημένες. Ακόμη και επίσημες κυβερνητικές ανακοινώσεις αναγνώρισαν αργότερα την «πολυετή εγκατάλειψη» των Ολυμπιακών ακινήτων. (Γενική Γραματεία Αθλητισμού)
Χαρακτηριστικό είναι ότι το 2015 το ίδιο το υπουργείο Αθλητισμού κατέγραφε αθλητικό εξοπλισμό και υλικό των τελετών του 2004 που παρέμενε επί 11 χρόνια σε αποθήκες, με τον κίνδυνο να καταστραφεί. (Γενική Γραματεία Αθλητισμού)
Η εικόνα εγκατάλειψης σε εγκαταστάσεις του Ελληνικού, του Φαλήρου και αλλού έγινε διεθνώς ένα από τα αρνητικά σύμβολα της μεταολυμπιακής Αθήνας.
22 χρόνια μετά: κάτι επιτέλους αλλάζει
Η εικόνα σήμερα, πάντως, δεν είναι ακριβώς εκείνη της δεκαετίας που ακολούθησε τους Αγώνες.
Το Ολυμπιακό Γυμναστήριο Γαλατσίου έχει παραχωρηθεί στον Δήμο Γαλατσίου για 40 χρόνια. (Γαλάτσι)
Το Κολυμβητήριο του Ολυμπιακού Χωριού επαναλειτούργησε ύστερα από 21 χρόνια, αφού από το 2004 δεν είχε χρησιμοποιηθεί ξανά. (Γενική Γραματεία Αθλητισμού)
Το Ολυμπιακό Κωπηλατοδρόμιο του Σχοινιά ανακαινίστηκε και παραδόθηκε εκ νέου στην αθλητική κοινότητα τον Μάιο του 2026. (ΕΟΕ)
Και στο ΟΑΚΑ βρίσκεται σε εξέλιξη η μεγαλύτερη τεχνική παρέμβαση μετά το 2004. Τον Ιούλιο του 2026 η κυβέρνηση υπολόγιζε το σύνολο των έργων αναβάθμισης σε σχεδόν 173 εκατ. ευρώ, με παρεμβάσεις στα στέγαστρα Καλατράβα και σε σειρά άλλων υποδομών. (Ο Πρωθυπουργός της Ελληνικής Δημοκρατίας)
Είναι μια ειρωνεία της ιστορίας: χρειάστηκε να περάσουν πάνω από δύο δεκαετίες για να αρχίσει ένα μεγάλο μέρος της Ολυμπιακής περιουσίας να αποκτά ξανά συστηματική χρήση και συντήρηση.
Η νύχτα όμως της 13ης Αυγούστου δεν ξεθώριασε
Για το κόστος των Αγώνων θα συνεχίζεται η συζήτηση.
Για τα έργα που εγκαταλείφθηκαν δικαιολογημένα ασκήθηκε σκληρή κριτική.
Για το αν η Ελλάδα αξιοποίησε όπως έπρεπε τη μεγαλύτερη επένδυση που έκανε ποτέ στον αθλητισμό, η απάντηση είναι ότι επί πολλά χρόνια δεν το έκανε.
Υπάρχει όμως κάτι που δύσκολα αμφισβητείται.
Εκείνη τη νύχτα της 13ης Αυγούστου 2004, μια μικρή χώρα που μέχρι λίγους μήνες νωρίτερα άκουγε συνεχώς αμφιβολίες για το αν θα προλάβει, παρουσίασε στον κόσμο μια Τελετή Έναρξης υψηλής αισθητικής και οργάνωσε τελικά Ολυμπιακούς Αγώνες που κύλησαν χωρίς το καταστροφικό περιστατικό που όλοι φοβούνταν.
Για όσους τη ζήσαμε, η Αθήνα εκείνων των ημερών ήταν μια άλλη πόλη.
Καθαρή, φωτισμένη, οργανωμένη, γεμάτη εθελοντές και ανθρώπους από ολόκληρο τον κόσμο.
Και για λίγες εβδομάδες, η Ελλάδα αισθανόταν ότι μπορούσε να κάνει τα πάντα.
Ίσως αυτή να παραμένει η ισχυρότερη κληρονομιά της Αθήνας 2004 — μαζί με ένα ερώτημα που εξακολουθεί να μας ακολουθεί:
Αφού μπορέσαμε να τα κάνουμε όλα τόσο καλά τότε, γιατί δεν μπορέσαμε να φροντίσουμε εξίσου καλά όσα έμειναν μετά;
