Υπάρχουν ημέρες στη ζωή ενός δημοσιογράφου που δεν ξεχνιούνται ποτέ. Όσες δεκαετίες κι αν περάσουν, παραμένουν χαραγμένες στη μνήμη του με κάθε λεπτομέρεια. Με τις ώρες, τις φωνές, τα πρόσωπα και τα συναισθήματα εκείνων των στιγμών.
Για μένα, η 26η Σεπτεμβρίου 1989 ήταν η χειρότερη μέρα της ζωής μου.
Εκείνο το πρωινό η τρομοκρατική οργάνωση 17 Νοέμβρη δολοφόνησε τον Παύλο Μπακογιάννη. Τον βουλευτή της Νέας Δημοκρατίας, τον δημοσιογράφο, τον άνθρωπο της πολιτικής συμφιλίωσης.
Τον προσωπικό μου φίλο.
Και εγώ είχα το θλιβερό προνόμιο να μεταδώσω πρώτος από το ραδιόφωνο του ΑΝΤ1 την είδηση που συγκλόνισε ολόκληρη την Ελλάδα.
07:50 – Το πρώτο τηλεφώνημα και το κακό προαίσθημα
Εκείνο το πρωινό παρουσίαζα, όπως κάθε μέρα, την εκπομπή μου «Πρωινή Γραμμή» στον ραδιοφωνικό σταθμό του ΑΝΤ1.
Στις 07:50 έβγαλα ζωντανά στον αέρα, από την αίθουσα σύνταξης, τον συνάδελφό μου Γιώργο Αντωνίου.
Μου μετέδωσε ότι είχε σημειωθεί δολοφονικό χτύπημα της 17 Νοέμβρη στο κέντρο της Αθήνας.
Δεν γνωρίζαμε ακόμη ποιος ήταν το θύμα.
Δεν μπορώ να εξηγήσω γιατί, αλλά εκείνη ακριβώς τη στιγμή το μυαλό μου πήγε στον Παύλο Μπακογιάννη.
Ένα τρομακτικό προαίσθημα.
Λίγο αργότερα, στις 08:05, ο Γιώργος Αντωνίου ξαναβγήκε στον αέρα.
Το θύμα ήταν ο Παύλος.
Έπαθα σοκ.
Δεν ήταν απλώς μια είδηση που έπρεπε να μεταδώσω. Ήταν η δολοφονία ενός ανθρώπου που αγαπούσα, εκτιμούσα και γνώριζα προσωπικά.
Η δολοφονική ενέδρα στην οδό Ομήρου
Το πρωί της Τρίτης 26 Σεπτεμβρίου 1989, ο Παύλος Μπακογιάννης έφτασε στο πολιτικό του γραφείο, στην οδό Ομήρου 35, στο Κολωνάκι.
Ο αστυνομικός που τον συνόδευε πήγε να σταθμεύσει το αυτοκίνητο και ο Παύλος προχώρησε μόνος του προς την είσοδο της πολυκατοικίας.
Μια συνηθισμένη καθημερινή κίνηση. Μια στιγμή που δεν θα έπρεπε να έχει τίποτε το ιδιαίτερο.
Οι δολοφόνοι όμως τον περίμεναν.
Είχαν στήσει την ενέδρα τους στον χώρο του κλιμακοστασίου, κοντά στο ασανσέρ. Ο Παύλος βρέθηκε μόνος απέναντι στα όπλα τους. Ο ένας κατέβηκε από τα σκαλιά του πρώτου ορόφου. Ο άλλος ανέβηκε τα σκαλιά από το υπόγειο δίπλα στο ασανσέρ.
Οι Δημήτρης Κουφοντίνας, Σάββας Ξηρός και Ηρακλής Κωστάρης καταδικάστηκαν για τη συμμετοχή τους στη δολοφονία.
Ο Παύλος δέχθηκε τους πυροβολισμούς από πίσω, χωρίς να έχει ουσιαστικά κανένα περιθώριο αντίδρασης. Μεταφέρθηκε βαριά τραυματισμένος στον Ευαγγελισμό, όπου οι γιατροί δεν κατάφεραν να τον κρατήσουν στη ζωή.
Πισώπλατα!
Αυτή ήταν η «γενναιότητα» των τρομοκρατών. Να περιμένουν έναν άοπλο άνθρωπο και να τον πυροβολούν χωρίς να του αφήσουν κανένα περιθώριο να προστατεύσει τη ζωή του.
Η Ελλάδα έχασε έναν πολιτικό που είχε ακόμη πολλά να προσφέρει.
Εγώ έχασα έναν φίλο.
Η Αλεξία, ο Κώστας και η συγγνώμη που κουβαλώ 37 χρόνια
Υπάρχει όμως κάτι ακόμη από εκείνη την ημέρα που με ακολουθεί μέχρι σήμερα. Κάτι που έμαθα αργότερα, στη διάρκεια της δίκης των μελών της 17 Νοέμβρη.
Τα δύο παιδιά του Παύλου, η Αλεξία και ο Κώστας, είχαν μιλήσει για το πώς πληροφορήθηκαν τη δολοφονία του πατέρα τους.
Βρίσκονταν στο πούλμαν που τα μετέφερε στο σχολείο.
Ο οδηγός είχε ανοίξει το ραδιόφωνο και ακουγόταν η εκπομπή μου, η «Πρωινή Γραμμή». Τα παιδιά την άκουγαν γιατί, εκτός από την ενημέρωση, έπαιζα και πολλά τραγούδια.
Και εκείνο το πρωινό, μέσα από τα μεγάφωνα του σχολικού λεωφορείου, άκουσαν τη δική μου φωνή να μεταδίδει την είδηση για τον πατέρα τους.
Δεν μπορώ να περιγράψω τι αισθάνθηκα όταν το έμαθα.
Δεν το έχω ξεπεράσει ποτέ.
Κάθε φορά που συναντώ την Αλεξία και τον Κώστα, αισθάνομαι την ανάγκη να τους ζητήσω μια μεγάλη συγγνώμη.
Μια συγγνώμη που ξέρω ότι δεν αλλάζει τίποτε.
Δεν ήμουν εγώ υπεύθυνος για το έγκλημα. Έκανα τη δουλειά μου ως δημοσιογράφος, μεταδίδοντας μια είδηση που όφειλε να μεταδοθεί.
Αλλά η ανθρώπινη ψυχή δεν λειτουργεί πάντοτε με τη λογική.
Και μέσα μου εξακολουθώ να κουβαλώ την οδύνη ότι δύο παιδιά άκουσαν από τη δική μου φωνή την είδηση της δολοφονίας του πατέρα τους.
Ο Παύλος της συμφιλίωσης Δεξιάς και Αριστεράς
Ο Παύλος Μπακογιάννης δεν ήταν ένας συνηθισμένος πολιτικός.
Ήταν ένας άνθρωπος που είχε ζήσει τις διαιρέσεις της ελληνικής κοινωνίας και πίστευε βαθιά στην ανάγκη να ξεπεραστούν.
Το καλοκαίρι του 1989 υπήρξε από τους βασικούς αρχιτέκτονες της προσέγγισης της Νέας Δημοκρατίας με την Αριστερά, που οδήγησε στον σχηματισμό της κυβέρνησης Τζαννετάκη.
Ήταν μια ιστορική πολιτική συνεννόηση, σε μια χώρα όπου οι πληγές του Εμφυλίου παρέμεναν ακόμη ανοιχτές.
Ο Παύλος πίστευε ότι οι πολιτικές διαφορές δεν πρέπει να μετατρέπονται σε μίσος και ότι οι αντίπαλοι μπορούν να συζητούν, να συνεννοούνται και να βρίσκουν κοινό τόπο.
Λίγες εβδομάδες πριν από τη δολοφονία του είχε εισηγηθεί στη Βουλή το νομοσχέδιο για την άρση των συνεπειών του Εμφυλίου Πολέμου.
Γι’ αυτό και η δολοφονία του είχε έναν ιδιαίτερο συμβολισμό.
Οι τρομοκράτες σκότωσαν έναν άνθρωπο που εργαζόταν για τη συμφιλίωση.
Ο τάφος στο Καρπενήσι και η φράση που έμεινε στην Ιστορία
Ήμουν, βεβαίως, παρών και στην ταφή του Παύλου στο Καρπενήσι.
Δεν θα μπορούσα να λείπω.
Εκεί, πάνω στην πέτρα του τάφου του, βρίσκεται χαραγμένη η φράση που συμπύκνωνε τη φιλοσοφία του:
«Στη Δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα».
Αυτή είναι η πολιτική παρακαταθήκη του Παύλου Μπακογιάννη.
Και κάθε φορά που τη διαβάζω, σκέφτομαι πόσο τραγικό είναι ότι ένας άνθρωπος που πίστευε τόσο βαθιά στη Δημοκρατία έπεσε νεκρός από τα όπλα εκείνων που ήθελαν να επιβάλουν τις απόψεις τους με τη βία.
Ο γιος του παπα-Κώστα που μεγάλωσε μέσα στις πληγές του Εμφυλίου
Ο Παύλος Μπακογιάννης ήταν παιδί ιερέα. Γεννήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1935 στα Βελωτά της Ευρυτανίας, μεγαλύτερος γιος του παπα-Κώστα και της πρεσβυτέρας Ειρήνης Μπακογιάννη. Μεγάλωσε μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου, που ανάγκασαν την οικογένειά του να εγκαταλείψει το χωριό της και να καταφύγει στο Θέρμο Τριχωνίδας. Φοίτησε σε σχολεία του Αγρινίου, του Θέρμου και του Καρπενησίου, ενώ ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στην Πάτρα. Ακολούθησαν το Πάντειο Πανεπιστήμιο και οι σπουδές στη Γερμανία. Εκεί όπου επί δικτατορίας δούλευε ως δημοσιογράφος στην Ντόιτσε Βέλε.
Γύρισε στην Ελλάδα με την μεταπολίτευση. Τοποθετήθηκε αναπληρωτής γενικός διευθυντής στην ΕΡΤ. Κι ήταν εκείνος όταν του χτύπησα την πόρτα και του ζήτησα δουλειά, γιατί η χούντα του Ιωαννίδη μου απαγόρευε να ασκώ το δημοσιογραφικό επάγγελμα, ο Παύλος σε δύο μέρες με κάλεσε στο γραφείο του και από κει ξεκίνησε επί της ουσίας η μεγάλη μου καριέρα στην τηλεόραση παρουσιάζοντας ειδήσεις και εκπομπές. Το χρωστώ στον Παύλο Μπακογιάννη. Και το ‘χω πει πολλές φορές στην Ντόρα, τη γυναίκα εκείνη που την ημέρα της δολοφονίας την έβλεπα λίγο αργότερα στην τηλεόραση σε κατάσταση σοκ έξω από τον Ευαγγελισμό. Την ημέρα εκείνη που σκεφτόμουνα τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη και τη Μαρίκα. Αλλά και τους γονείς του Παύλου. Εξάλλου ο Παύλος και η Ντόρα μου είχαν κάνει την τιμή να με καλέσουν ένα βράδυ στο Καρπενήσι σε συνεστίαση της νομαρχιακής επιτροπής της Νέας Δημοκρατίας και να είμαι εκείνος που ανακοίνωσα ότι ο Παύλος κατεβαίνει στην πολιτική ως υποψήφιος βουλευτής με τη γαλάζια παράταξη. Και μάλιστα μου είχε χαρίσει εκείνο το βράδυ και μια γκλίτσα τσοπάνη που κρατούσε. Την είχε φτιάξει ο ίδιος. Την έχω πολύτιμο κειμήλιο.
Το 1990, έναν χρόνο μετά τη δολοφονία του, η ΕΡΤ παρουσίασε στην εκπομπή «Στιγμές στο Χρόνο» ένα συγκινητικό αφιέρωμα στη ζωή και τη διαδρομή του. Εκεί μίλησαν ο ίδιος ο πατέρας του, ο παπα-Κώστας, η αδελφή του Αναστασία και ο αδελφός του Νίκος, ανασύροντας μνήμες από τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια. Ίσως αυτή η προσωπική εμπειρία του διχασμού να εξηγεί και κάτι από τη βαθιά του πίστη στην εθνική συμφιλίωση. Ο γιος του παπα-Κώστα, που γνώρισε από παιδί τις πληγές του Εμφυλίου, έμελλε να γίνει ένας από τους ανθρώπους που εργάστηκαν για να τις κλείσουν. Και τελικά να δολοφονηθεί από εκείνους που επέλεξαν τα όπλα αντί για τον διάλογο.
Τα καθάρματα της 17 Νοέμβρη και οι απειλές εναντίον μου
Θέλω να θυμίσω και κάτι ακόμη.
Όλα τα προηγούμενα χρόνια, από το ραδιόφωνο, σε κάθε δολοφονικό χτύπημα της 17 Νοέμβρη, χρησιμοποιούσα πολύ σκληρή γλώσσα εναντίον τους.
Ίσως ήμουν από τους ελάχιστους δημοσιογράφους που τους αποκαλούσαν ευθέως καθάρματα και αποβράσματα.
Δεν τους αντιμετώπισα ποτέ ως επαναστάτες.
Για μένα ήταν εγκληματίες που αφαιρούσαν ανθρώπινες ζωές.
Δεν θέλω σήμερα να αναφερθώ αναλυτικά στις απόπειρες εναντίον μου.
Δεν μπορώ όμως να ξεχάσω μια τηλεφωνική απειλή που δέχθηκε ο ΑΝΤ1.
Απειλούσαν ότι θα απαγάγουν το παιδί μου.
Γνώριζαν ότι εγώ βρισκόμουν στις Σπέτσες και ότι το παιδί μου, τότε 16 ετών, είχε μείνει μόνο του στο σπίτι.
Αυτά δεν ξεχνιούνται.
Όπως δεν ξεχνιούνται τα θύματα, οι οικογένειές τους και τα παιδιά που μεγάλωσαν χωρίς τους γονείς τους.
Και γι’ αυτό ανατριχιάζω κάθε φορά που βλέπω να κυκλοφορούν ελεύθεροι, είτε προσωρινά είτε μόνιμα, άνθρωποι που καταδικάστηκαν για τα εγκλήματα της 17 Νοέμβρη.
Παύλο, δεν σε ξέχασα
Πέρασαν 37 χρόνια.
Η 26η Σεπτεμβρίου 1989 παραμένει για μένα μια ανοιχτή πληγή.
Θυμάμαι το στούντιο του ΑΝΤ1. Τον Γιώργο Αντωνίου. Το πρώτο τηλεφώνημα. Το κακό προαίσθημα. Τη δεύτερη σύνδεση. Το όνομα του Παύλου.
Και ύστερα σκέφτομαι την Αλεξία και τον Κώστα μέσα στο σχολικό πούλμαν.
Παύλο, δεν σε ξέχασα.
Δεν ξέχασα τη φιλία μας, τις συζητήσεις μας, την πίστη σου ότι η Ελλάδα μπορεί να προχωρήσει αφήνοντας πίσω της τα μίση.
Και δεν ξέχασα ποτέ εκείνο το πρωινό που η φωνή μου μετέδωσε την είδηση του θανάτου σου.
Για την τρομοκρατία και για όσα έζησα προσωπικά όλα εκείνα τα χρόνια θα επανέλθω κάποια άλλη φορά.
Σήμερα ήθελα να μιλήσω μόνο για σένα.
Και να σου πω, για άλλη μια φορά, ότι μας λείπεις.
