Υπάρχουν ημερομηνίες που μοιάζουν να έχουν σημαδευτεί από την Ιστορία. Η 3η Αυγούστου είναι μία από αυτές για τα ελληνικά γράμματα. Μέσα σε διάστημα μόλις έξι ετών έφυγαν από τη ζωή τρεις από τους σημαντικότερους δημιουργούς του 20ού αιώνα: ο Ηλίας Βενέζης το 1973, ο Ανδρέας Εμπειρίκος το 1975 και ο Άγγελος Τερζάκης το 1979.
Τρεις προσωπικότητες διαφορετικές μεταξύ τους. Τρεις συγγραφικοί κόσμοι που δεν θα μπορούσαν εύκολα να συγχέονται. Ο Βενέζης έγραψε για τον ξεριζωμό, την αιχμαλωσία και τη χαμένη μικρασιατική πατρίδα. Ο Εμπειρίκος άνοιξε διάπλατα τις πόρτες του ελληνικού υπερρεαλισμού, απελευθερώνοντας τη γλώσσα, τη φαντασία και τον έρωτα. Ο Τερζάκης κινήθηκε ανάμεσα στο ιστορικό μυθιστόρημα, στην ψυχογραφία, στο θέατρο και στο δοκίμιο, αναζητώντας σταθερά την αλήθεια του ανθρώπου.
Τα βιβλία τους δεν αποτελούν απλώς κεφάλαια της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Είναι κομμάτια της συλλογικής μας μνήμης.
Ηλίας Βενέζης – Ο συγγραφέας που μετέτρεψε τον πόνο σε μνήμη
Ο Ηλίας Βενέζης γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου 1904 στις Κυδωνίες, το ελληνικό Αϊβαλί της Μικράς Ασίας. Η ζωή του συνδέθηκε από πολύ νωρίς με τις μεγάλες περιπέτειες του μικρασιατικού ελληνισμού. Όταν ήρθε η Καταστροφή του 1922 ήταν μόλις 18 ετών. Αιχμαλωτίστηκε και οδηγήθηκε στα τάγματα εργασίας στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, όπου παρέμεινε επί δεκατέσσερις μήνες.
Από αυτή την εμπειρία γεννήθηκε «Το Νούμερο 31328», ένα από τα συγκλονιστικότερα βιβλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ο αριθμός του τίτλου ήταν ο αριθμός του ίδιου του Βενέζη στα τάγματα εργασίας. Δεν πρόκειται για μια απλή μυθιστορηματική αφήγηση, αλλά για μια μαρτυρία αιχμαλωσίας, εξάντλησης, πείνας, θανάτου και απώλειας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το έργο εκδόθηκε σε βιβλίο το 1931, αφού η πρώτη μορφή του είχε παρουσιαστεί σε συνέχειες στον Τύπο.
Ακολούθησαν η «Γαλήνη», που αφηγείται τον δύσκολο αγώνα των προσφύγων να ριζώσουν στη νέα πατρίδα, και η αριστουργηματική «Αιολική Γη», το βιβλίο της νοσταλγίας για τον κόσμο που χάθηκε. Στην «Αιολική Γη» η Μικρά Ασία πριν από την Καταστροφή επιστρέφει μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, γεμάτη πρόσωπα, θρύλους, μυρωδιές και τοπία. Τα τρία αυτά έργα διαμορφώνουν μια μεγάλη τοιχογραφία του μικρασιατικού ελληνισμού: τη ζωή πριν από τον ξεριζωμό, τη φρίκη της αιχμαλωσίας και τον αγώνα για μια νέα αρχή.
Ο Βενέζης έγραψε ακόμη τα μυθιστορήματα «Έξοδος» και «Ωκεανός», συλλογές διηγημάτων όπως το «Αιγαίο», οι «Άνεμοι» και οι «Νικημένοι», ταξιδιωτικά κείμενα και το θεατρικό έργο «Μπλοκ C», εμπνευσμένο από την περιπέτειά του στις φυλακές Αβέρωφ κατά τη γερμανική Κατοχή. (Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο)
Υπήρξε από τις σημαντικότερες μορφές της Γενιάς του ’30 και εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στις 3 Αυγούστου 1973, αφήνοντας πίσω του μια λογοτεχνία λιτή, ανθρώπινη και βαθιά βιωματική. Ο Βενέζης δεν έγραψε μόνο για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Έγραψε για τον άνθρωπο που, ακόμη και όταν του αφαιρούν τα πάντα, προσπαθεί να διατηρήσει μέσα του μια σπίθα αξιοπρέπειας και ελπίδας.
Ανδρέας Εμπειρίκος – Ο ποιητής που απελευθέρωσε τη γλώσσα και την επιθυμία
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος γεννήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 1901 στη Βράιλα της Ρουμανίας. Καταγόταν από γνωστή ναυτική οικογένεια της Άνδρου και ήταν γιος του εφοπλιστή και πολιτικού Λεωνίδα Εμπειρίκου. Πέρασε μέρος της παιδικής του ηλικίας στη Σύρο και στην Αθήνα, ενώ έζησε και σπούδασε στο εξωτερικό.
Ο Εμπειρίκος υπήρξε μία από τις πιο τολμηρές και ανατρεπτικές φυσιογνωμίες της ελληνικής πνευματικής ζωής. Δεν ήταν μόνο ποιητής και πεζογράφος. Ήταν ψυχαναλυτής, φωτογράφος και ένας άνθρωπος που πίστεψε βαθιά στην απελευθερωτική δύναμη του ονείρου, του έρωτα και της φαντασίας.
Το 1935 έδωσε στην Αθήνα την περίφημη διάλεξή του για τον υπερρεαλισμό και την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε η «Υψικάμινος», η πρώτη αμιγώς υπερρεαλιστική ποιητική συλλογή στην Ελλάδα. Με την αυτόματη γραφή, τις απρόβλεπτες εικόνες και την απελευθέρωση των λέξεων από τη συμβατική λογική, το βιβλίο προκάλεσε αμηχανία, αντιδράσεις αλλά και ενθουσιασμό.
Στην ποίηση του Εμπειρίκου οι λέξεις κινούνται σαν κύματα. Το όνειρο συναντά την πραγματικότητα, το σώμα συνομιλεί με την ψυχή και η καθημερινότητα μεταμορφώνεται σε έναν απέραντο τόπο θαυμάτων. Σημαντικοί σταθμοί στο έργο του είναι η «Ενδοχώρα», τα «Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία», η «Οκτάνα» και το πεζογράφημα «Αργώ ή Πλους αεροστάτου».
Το πιο ογκώδες και τολμηρό έργο του είναι ο «Μέγας Ανατολικός», ένα μυθιστόρημα-ποταμός που διαδραματίζεται σε ένα υπερωκεάνιο το οποίο ταξιδεύει από την Αγγλία προς την Αμερική. Ο Εμπειρίκος άρχισε να το γράφει το 1946 και εργάστηκε επί χρόνια πάνω σε αυτό, μεγάλο μέρος του μάλιστα στην αγαπημένη του Άνδρο. Το έργο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του σε οκτώ τόμους και αποτελεί μία από τις πιο ακραίες λογοτεχνικές διακηρύξεις υπέρ της ερωτικής, κοινωνικής και πνευματικής απελευθέρωσης.
Παράλληλα, υπήρξε πρωτοπόρος της ψυχανάλυσης στην Ελλάδα και σημαντικός φωτογράφος. Ο φωτογραφικός του φακός, όπως και η ποίησή του, δεν περιοριζόταν στην απλή καταγραφή της πραγματικότητας, αλλά επιχειρούσε να αποκαλύψει όσα κρύβονται πίσω από αυτήν.
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος πέθανε στις 3 Αυγούστου 1975. Άφησε μια λογοτεχνική παρακαταθήκη πλημμυρισμένη από ήλιο, θάλασσα, όνειρο, επιθυμία και πίστη στη δυνατότητα του ανθρώπου να ζήσει ελεύθερος.
Άγγελος Τερζάκης – Ο στοχαστής της Ιστορίας και της ανθρώπινης ψυχής
Ο Άγγελος Τερζάκης γεννήθηκε στις 16 Φεβρουαρίου 1907 στο Ναύπλιο. Το 1915 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Αθήνα, όπου σπούδασε στη Νομική Σχολή και άσκησε για μικρό διάστημα τη δικηγορία. Πολύ γρήγορα, όμως, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία.
Υπήρξε ένας από τους πιο πολυσχιδείς εκπροσώπους της Γενιάς του ’30. Έγραψε μυθιστορήματα, διηγήματα, θεατρικά έργα, δοκίμια και επιφυλλίδες. Υπηρέτησε επί δεκαετίες το Εθνικό Θέατρο από διαφορετικές θέσεις, ενώ ασχολήθηκε ακόμη και με τον κινηματογράφο. (Αμερικανική Σχολή Αθηνών)
Το μυθιστόρημα που τον καθιέρωσε ήταν η «Μενεξεδένια Πολιτεία», το 1937. Μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας και των ανθρώπων που την περιβάλλουν, ο Τερζάκης αποτύπωσε την Αθήνα που άλλαζε, τις κοινωνικές αντιθέσεις, τις διαψεύσεις και τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου. Η πόλη δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό, αλλά ως ένας ζωντανός οργανισμός που μεγαλώνει, μεταμορφώνεται και συνθλίβει τις αυταπάτες των ανθρώπων της.
Κορυφαίο έργο του θεωρείται η «Πριγκιπέσα Ιζαμπώ», ένα μεγάλο ιστορικό μυθιστόρημα με φόντο τη Φραγκοκρατία στην Πελοπόννησο. Στον πυρήνα του βρίσκεται ο έρωτας της Ιζαμπώς, κόρης του Γουλιέλμου Βιλλαρδουίνου, με τον Έλληνα επαναστάτη Νικηφόρο Σγουρό. Ιστορικά γεγονότα, συγκρούσεις εξουσίας, εθνικές αντιθέσεις και προσωπικά πάθη συνθέτουν ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μυθιστορήματα της ελληνικής λογοτεχνίας.
Ιδιαίτερη θέση έχει και «Το Μυθιστόρημα των Τεσσάρων», ένα μοναδικό λογοτεχνικό πείραμα στο οποίο συναντήθηκαν δύο από τους δημιουργούς που μνημονεύονται την ίδια ημέρα: ο Άγγελος Τερζάκης και ο Ηλίας Βενέζης. Μαζί με τον Στράτη Μυριβήλη και τον Μ. Καραγάτση έγραψαν διαδοχικά, ο ένας συνεχίζοντας την αφήγηση του άλλου, ένα κοινό μυθιστόρημα. Δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα «Ακρόπολις» την άνοιξη του 1958, έπειτα από πρωτοβουλία του Γιάννη Μαρή. (hestia.gr)
Στο θέατρο ο Τερζάκης άφησε έργα όπως το «Γαμήλιο Εμβατήριο», ο «Αυτοκράτωρ Μιχαήλ», ο «Σταυρός και το Σπαθί», η «Θεοφανώ» και ο «Θωμάς ο Δίψυχος». Τα έργα του χαρακτηρίζονται από έντονη ψυχογραφική δύναμη και από τον διαρκή προβληματισμό γύρω από την εξουσία, την ευθύνη, την ελευθερία και τη μοναξιά.
Το 1974 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στις 3 Αυγούστου 1979 στην Αθήνα. (Αμερικανική Σχολή Αθηνών)
Ο Άγγελος Τερζάκης έβλεπε τη λογοτεχνία όχι ως απλή αφήγηση ιστοριών, αλλά ως μέσο βαθύτερης αναμέτρησης με τον άνθρωπο και την εποχή του.
Τρεις δημιουργοί, τρεις διαφορετικοί δρόμοι προς την αθανασία
Ο Βενέζης, ο Εμπειρίκος και ο Τερζάκης έφυγαν την ίδια ημερομηνία, αλλά ακολούθησαν εντελώς διαφορετικούς δρόμους μέσα στη λογοτεχνία.
Ο πρώτος διέσωσε τη μνήμη μιας χαμένης πατρίδας και έδωσε φωνή στους ξεριζωμένους. Ο δεύτερος ανατίναξε τα όρια της γλώσσας και υπερασπίστηκε το όνειρο και την επιθυμία. Ο τρίτος ανέσκαψε την Ιστορία και την ανθρώπινη ψυχή, αναζητώντας τις αιτίες πίσω από τις πράξεις και τις συγκρούσεις.
Η 3η Αυγούστου δεν είναι μόνο ημέρα μνήμης για τρεις μεγάλους ανθρώπους των γραμμάτων. Είναι και μια ευκαιρία επιστροφής στα βιβλία τους. Γιατί οι πραγματικά μεγάλοι συγγραφείς δεν ανήκουν μόνο στην εποχή κατά την οποία έζησαν. Επιστρέφουν κάθε φορά που κάποιος ανοίγει ένα βιβλίο τους και ανακαλύπτει μέσα στις σελίδες του κάτι από τη δική του ζωή.
Πηγή αφετηρίας: SanSimera.gr
