Ένα ήσυχο Σάββατο του Αυγούστου. Η ιδανική ευκαιρία να χαλαρώσουμε. Και τότε, σχεδόν αυτόματα, κάνει την εμφάνισή της μια γνώριμη σκέψη: «Δεν γίνεται να περάσω ολόκληρη τη μέρα χωρίς να κάνω τίποτα».
Αυτό το αίσθημα είναι τόσο διαδεδομένο, ώστε οι ειδικοί στην ψυχική υγεία το έχουν ονομάσει leisure guilt –οι ενοχές που νιώθουμε όταν ξεκουραζόμαστε ή δεν είμαστε παραγωγικοί.
Μεγάλο μέρος της ευθύνης αποδίδεται στην κουλτούρα της αδιάκοπης παραγωγικότητας, η οποία μας έχει πείσει ότι η προσωπική μας αξία μετριέται με βάση όσα καταφέρνουμε, εξηγεί η Margaret Sigel, σύμβουλος γάμου και οικογένειας στη Σάντα Μόνικα της Καλιφόρνια.
«Όλα ξεκινούν από την παιδική ηλικία, σε οικογένειες στις οποίες επιβραβεύονται οι επιδόσεις. Στην ενήλικη ζωή αυτό εκδηλώνεται ως αδυναμία να χαλαρώσει κάποιος χωρίς να αισθάνεται ενοχές».
Τα social media ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή την αίσθηση, καλλιεργώντας την εντύπωση ότι όλοι γύρω μας κάνουν κάτι πολύ σημαντικό.Την ίδια στιγμή, πολλοί σχεδόν καμαρώνουμε για το πόσο φορτωμένο είναι το πρόγραμμά μας.
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη λόγος. Ο χρόνος χωρίς πρόγραμμα μάς αφήνει μόνους με τις σκέψεις μας -και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο.
«Όταν αναδύονται δύσκολα συναισθήματα, όπως το άγχος, πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να τα καταπνίξουν παραμένοντας διαρκώς απασχολημένοι», εξηγεί η Joanna Hardis, θεραπεύτρια που ειδικεύεται στις αγχώδεις διαταραχές και στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD), καθώς και συγγραφέας του βιβλίου «Just Do Nothing». «Βραχυπρόθεσμα αυτή η στρατηγική μειώνει τη δυσφορία, γι’ αυτό και ο εγκέφαλος συνεχίζει να την επιλέγει», λέει, περιγράφοντας τον φαύλο κύκλο.
Ούτε τα κινητά τηλέφωνα βοηθούν. «Η συνεχής παρουσία των κινητών στη ζωή μας, σε συνδυασμό με τις αδιάκοπες ειδοποιήσεις, μας δυσκολεύει ακόμη περισσότερο να νιώσουμε άνετα με τον ελεύθερο χρόνο», επισημαίνει η Miranda Denison, διδάκτωρ Ψυχολογίας, στο Κάνσας Σίτι. Μιλάμε στο τηλέφωνο ενώ οδηγούμε και ανταλλάσσουμε μηνύματα ενώ παρακολουθούμε μια σειρά ακόμη και στο ασανσέρ. Πρόκειται για έναν καταιγισμό ερεθισμάτων που το ανθρώπινο νευρικό σύστημα, εξελιγμένο σε πολύ διαφορετικές συνθήκες, δεν είχε ποτέ κληθεί να διαχειριστεί.
Κι όμως, η πραγματική ξεκούραση παραμένει απαραίτητη για την αποκατάσταση τόσο του σώματος όσο και του νου. «Η ξεκούραση είναι η στιγμή που το νευρικό σύστημα ενεργοποιεί τους μηχανισμούς αποκατάστασής του», εξηγεί η Sigel.
«Οι έρευνες δείχνουν ότι η δημιουργικότητα δεν γεννιέται όταν πιέζουμε τον εαυτό μας περισσότερο, αλλά όταν ο εγκέφαλος εισέρχεται σε μια χαλαρή, μη εστιασμένη κατάσταση».
Δεν είναι τυχαίο ότι οι καλύτερες ιδέες μάς έρχονται συχνά όταν αφαιρούμαστε την ώρα που κάνουμε ντους.
Το να μην κάνουμε τίποτα δεν σημαίνει απόλυτη ακινησία. Σημαίνει να ασχολούμαστε με κάτι που μας κρατά ελαφρώς απασχολημένους, χωρίς όμως να απορροφά όλη μας την προσοχή, ώστε το μυαλό να μπορεί να περιπλανιέται ελεύθερα. «Για μένα, το να μην κάνεις τίποτα είναι κάθε χρόνος χωρίς πρόγραμμα, στόχο ή συγκεκριμένη επιδίωξη -ιδανικά χωρίς ηλεκτρονικές συσκευές», λέει η Hardis.
Ξεκινάμε από μικρά διαλείμματα
Αρχίζουμε με μικρές «δόσεις» αδράνειας. «Δοκιμάστε, για παράδειγμα, να περιμένετε στην ουρά του ταμείου χωρίς να πιάσετε το κινητό σας», προτείνει η Hardis.
Στην αρχή ίσως αισθανθείτε αμηχανία ή ανησυχία. Όσο όμως εξοικειώνεστε με την ιδέα, αυξήστε σταδιακά τον χρόνο που μένετε χωρίς περισπασμούς.
«Μόλις εξασκήσετε αυτή την ικανότητα, οι περισσότεροι άνθρωποι αρχίζουν πραγματικά να το απολαμβάνουν», λέει. Η Denison προτείνει επίσης να εντάξουμε συνειδητά στον προγραμματισμό μας λίγο χρόνο αφιερωμένο στην ξεκούραση. «Αν αφιερώσετε, για παράδειγμα, 20 λεπτά το βράδυ σε μια ήρεμη δραστηριότητα, όπως το πλέξιμο, θα αρχίσετε να αισθάνεστε πιο άνετα με την ιδέα ότι η ξεκούραση είναι εξίσου σημαντική».
Ας μην ενδώσουμε στις ενοχές
«Προτρέπω τους θεραπευόμενούς μου να αναγνωρίζουν τη στιγμή που εμφανίζονται οι ενοχές επειδή ξεκουράζονται», λέει η Denison. Αναγνωρίστε αυτό το συναίσθημα και επιτρέψτε του να υπάρχει, χωρίς να προσπαθήσετε να το διώξετε.
Με αυτόν τον τρόπο ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι δεν είναι απαραίτητο να αντιδρούμε κάθε φορά που εμφανίζονται αυτές οι ενοχές ούτε να τους επιτρέπουμε να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας.
Μια φράση μπορεί να λειτουργήσει ενθαρρυντικά: «Είναι εντάξει να κάνω ένα διάλειμμα αυτή τη στιγμή. Δεν χρειάζεται να το έχω κερδίσει».
Ας δούμε την ξεκούραση με άλλο μάτι
Είναι καλό να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι το να καθόμαστε ακίνητοι δεν είναι τεμπελιά· είναι μια ουσιαστική πράξη αυτοφροντίδας. «Προσπαθήστε να κάνετε μία μετατόπιση: Αντί να σκέφτεστε τι σας στερεί το να μην κάνετε τίποτα, αναρωτηθείτε πώς αυτό στηρίζει όσα έχουν πραγματικά σημασία για εσάς», προτείνει η Denison.
Με πληροφορίες από Real Simple
