Η 23η Ιουνίου δεν είναι μια απλή ημερομηνία στο πολιτικό ημερολόγιο της χώρας. Είναι η ημέρα που, το 1996, πέθανε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Και είναι επίσης η ημέρα που, το 1936, γεννήθηκε ο Κώστας Σημίτης. Ο ένας υπήρξε ο ιδρυτής, ο ηγέτης, ο Ανδρέας, όπως τον αποκαλούσαν εκατομμύρια Έλληνες. Ο άλλος, με τα δικά του συν και πλην, υπήρξε το πρόσωπο που σφράγισε τη δεύτερη μεγάλη περίοδο διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ. Διαφορετικοί σε ύφος, γλώσσα, πολιτική ιδιοσυγκρασία. Και οι δύο όμως σημεία αναφοράς.
Σαν σήμερα, πριν από τριάντα χρόνια, η Ελλάδα αποχαιρετούσε τον Ανδρέα Παπανδρέου. Όχι απλώς έναν πρώην πρωθυπουργό. Αλλά τον πολιτικό που άλλαξε τους όρους της Μεταπολίτευσης, έδωσε φωνή σε κοινωνικά στρώματα που αισθάνονταν μέχρι τότε εκτός εξουσίας και ταύτισε το όνομά του με μια εποχή μεγάλων προσδοκιών, συγκρούσεων, παθών και βαθιών κοινωνικών μεταβολών.
Ο Ανδρέας δεν ήταν μόνο ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ. Ήταν το ίδιο το ΠΑΣΟΚ της πρώτης του μεγάλης ιστορικής περιόδου. Ήταν το σύνθημα της «Αλλαγής», η 3η του Σεπτέμβρη, η γλώσσα της λαϊκής κυριαρχίας, της εθνικής αξιοπρέπειας, της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ήταν ο πολιτικός που αγαπήθηκε φανατικά, αμφισβητήθηκε σκληρά, πολεμήθηκε με ένταση, αλλά δεν πέρασε ποτέ στην αδιαφορία. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο μέτρο της ιστορικής του παρουσίας.
Γεννημένος στη Χίο, στις 5 Φεβρουαρίου 1919, γιος του Γεωργίου Παπανδρέου και της Σοφίας Μινέικο, ο Ανδρέας Παπανδρέου κουβαλούσε εξαρχής ένα βαρύ πολιτικό όνομα. Η διαδρομή του, όμως, δεν ήταν ποτέ απλή συνέχεια οικογενειακής παράδοσης. Σπούδασε στις Ηνωμένες Πολιτείες, διέπρεψε ακαδημαϊκά, έγινε οικονομολόγος και καθηγητής, έζησε την εμπειρία της εξορίας και της αντιδικτατορικής δράσης, ίδρυσε το ΠΑΚ και επέστρεψε στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης για να ιδρύσει, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα.
Το 1981, το ΠΑΣΟΚ ανέβηκε στην εξουσία με το σύνθημα της «Αλλαγής». Η νίκη εκείνη δεν ήταν απλώς εκλογική. Ήταν κοινωνικό γεγονός. Με τον Ανδρέα στην πρωθυπουργία, η Ελλάδα γνώρισε μεγάλες θεσμικές και κοινωνικές τομές: το Εθνικό Σύστημα Υγείας, την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, την κατάργηση της προίκας, την ενίσχυση της θέσης της γυναίκας, την ανάδειξη της περιφέρειας, την ένταξη ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων στον δημόσιο βίο.
Ασφαλώς, η ιστορική αποτίμηση του Ανδρέα Παπανδρέου δεν είναι μονοχρωματική. Η εποχή του είχε μεγάλες κατακτήσεις, αλλά και μεγάλες αντιφάσεις. Είχε κοινωνική άνοδο, αλλά και δημοσιονομικές σκιές. Είχε πολιτική χειραφέτηση, αλλά και έντονη πόλωση. Όμως ακόμη και όσοι διαφωνούν με την πολιτική του διαδρομή, δύσκολα μπορούν να αρνηθούν ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε ο πολιτικός που άλλαξε τη σχέση του απλού πολίτη με την εξουσία.
Γι’ αυτό και παραμένει «ο Ανδρέας». Όχι μόνο για τους πασοκτζήδες. Αλλά για ένα μεγάλο κομμάτι των Ελλήνων που τον θυμάται ως τον ηγέτη που μίλησε στη δική του γλώσσα, που το έκανε να αισθανθεί ότι έχει θέση, φωνή και αξιοπρέπεια μέσα στη Δημοκρατία.
Την ίδια ημερομηνία, 23 Ιουνίου, γεννήθηκε στον Πειραιά, το 1936, ο Κώστας Σημίτης. Ένας πολιτικός εντελώς διαφορετικός από τον Ανδρέα. Χαμηλών τόνων, τεχνοκρατικός, ευρωπαϊστής, άνθρωπος των θεσμών και της μεθοδικής διαχείρισης. Υπήρξε από τους ιδρυτές του ΠΑΣΟΚ, πέρασε από κρίσιμα υπουργεία και, μετά την παραίτηση του Ανδρέα Παπανδρέου για λόγους υγείας, εξελέγη πρωθυπουργός τον Ιανουάριο του 1996. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Ανδρέα, αναδείχθηκε και πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ.
Η εποχή Σημίτη έφερε μια άλλη πολιτική γλώσσα. Όχι τη γλώσσα της πλατείας, αλλά τη γλώσσα της ευρωπαϊκής σύγκλισης, των υποδομών, της δημοσιονομικής πειθαρχίας, του εκσυγχρονισμού. Η Ελλάδα μπήκε στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση, υιοθέτησε το ευρώ, προχώρησε σε μεγάλα έργα υποδομής, προετοιμάστηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 και είδε την Κύπρο να εντάσσεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Και ο Σημίτης, όπως και ο Ανδρέας, δεν αποτιμάται χωρίς αντιρρήσεις. Η περίοδός του συνδέθηκε με μεγάλους εθνικούς και πολιτικούς σταθμούς, αλλά και με ζητήματα που σημάδεψαν τη δημόσια συζήτηση: τα Ίμια, η υπόθεση Οτσαλάν, το Χρηματιστήριο, η αίσθηση ότι ο εκσυγχρονισμός δεν μπόρεσε πάντα να συνοδευτεί από βαθιά θεσμική κάθαρση. Όμως και αυτός, με τα συν και τα πλην του, παραμένει αναπόφευκτο σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη Ελλάδα.
Η 23η Ιουνίου, λοιπόν, φέρνει δίπλα δίπλα δύο πρόσωπα που δεν μπορούν να χωρέσουν σε εύκολες συγκρίσεις. Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε ο χαρισματικός ιδρυτής, ο άνθρωπος της λαϊκής κινητοποίησης, ο πολιτικός που έκανε το ΠΑΣΟΚ μαζικό κίνημα εξουσίας. Ο Κώστας Σημίτης υπήρξε ο πρωθυπουργός της ευρωπαϊκής πυξίδας, της ένταξης στην ΟΝΕ, της Ελλάδας που ήθελε να σταθεί στον πυρήνα της Ευρώπης.
Αύριο, Τετάρτη 24 Ιουνίου, το ΠΑΣΟΚ τιμά τον Ανδρέα Παπανδρέου στο Καλέντζι Αχαΐας, τη γενέτειρα της οικογένειας Παπανδρέου. Εκεί όπου η μνήμη δεν είναι απλώς κομματική τελετουργία, αλλά επιστροφή σε μια πολιτική ρίζα. Στην εκδήλωση αναμένεται να μιλήσει ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ενώ έχουν ανακοινωθεί παρεμβάσεις του Γιώργου Παπανδρέου και του Κώστα Σκανδαλίδη. Μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, δεν υπήρχε επίσημη επιβεβαίωση για παρουσία του Χάρη Δούκα.
Μία ημέρα πριν τη μεγάλη επετειακή εκδήλωση, που διοργανώνει το ΠΑΣΟΚ στο Καλέντζι προς τιμήν του ιδρυτή της Παράταξης, ο Νίκος Ανδρουλάκης, συνοδευόμενος από μέλη του Πολιτικού Συμβουλίου, θα βρεθεί στο Α’ Νεκροταφείο για να αφήσει ένα λουλούδι στον τάφο του Ανδρέα Παπανδρέου.
Το Καλέντζι, τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, γίνεται ξανά τόπος μνήμης και πολιτικού συμβολισμού. Για το ΠΑΣΟΚ, η επιστροφή στον Ανδρέα δεν είναι ποτέ ουδέτερη υπόθεση. Είναι πάντα μια αναμέτρηση με την ιστορία του, με το συναίσθημα της βάσης του, αλλά και με το ερώτημα αν μπορεί σήμερα να μετατρέψει τη μνήμη σε νέα πολιτική πρόταση.
Γιατί οι επέτειοι δεν αρκούν από μόνες τους. Ο Ανδρέας δεν έμεινε στη μνήμη επειδή τιμήθηκε σε εκδηλώσεις. Έμεινε επειδή εξέφρασε μια εποχή, ένα αίτημα, μια κοινωνία που ζητούσε να μπει στο προσκήνιο. Και ο Σημίτης δεν έμεινε στην ιστορία επειδή διαχειρίστηκε απλώς την εξουσία. Έμεινε επειδή συνέδεσε τη χώρα με μια δύσκολη, συχνά αντιφατική, αλλά ιστορικά καθοριστική ευρωπαϊκή πορεία.
Στις 23 Ιουνίου, η Ιστορία θυμίζει ότι οι μεγάλες πολιτικές προσωπικότητες δεν κρίνονται μόνο από όσους τις αγάπησαν ή τις πολέμησαν. Κρίνονται από το αποτύπωμα που αφήνουν. Και ο Ανδρέας Παπανδρέου με τον Κώστα Σημίτη, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, άφησαν αποτύπωμα που ακόμη δεν έχει σβήσει.
