Ο Αλέξανδρος Παναγούλης γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου 1939 στη Γλυφάδα. Γιος του αξιωματικού Βασιλείου Παναγούλη και της Αθηνάς Κακαβούλη, σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και συμμετείχε ενεργά στο φοιτητικό κίνημα. Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 εγκατέλειψε τη στρατιωτική του υπηρεσία, πέρασε στην παρανομία και συνδέθηκε με την οργάνωση «Εθνική Αντίσταση» και τον Λαϊκό Αντιστασιακό Οργανισμό Σαμποτάζ (ΛΑΟΣ). Πέρασε για ένα διάστημα από την Κύπρο και επέστρεψε στην Ελλάδα με στόχο την έμπρακτη αντίσταση.
13 Αυγούστου 1968: Η απόπειρα στο Λαγονήσι
Το πρωί της 13ης Αυγούστου 1968 ο Παναγούλης πυροδότησε εκρηκτικό μηχανισμό στη λεωφόρο Αθηνών–Σουνίου, κοντά στο Λαγονήσι, στη διαδρομή που χρησιμοποιούσε ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος. Η απόπειρα απέτυχε λόγω προβλήματος στον χρονισμό της έκρηξης σε σχέση με τη διέλευση του αυτοκινήτου. Ο Παναγούλης εντοπίστηκε στην παραλιακή περιοχή και συνελήφθη. Η πράξη του έγινε ένα από τα γνωστότερα γεγονότα της αντίστασης στο καθεστώς των συνταγματαρχών.
Η δίκη και η καταδίκη σε θάνατο
Στις αρχές Νοεμβρίου 1968 ο Παναγούλης οδηγήθηκε ενώπιον του Έκτακτου Στρατοδικείου Αθηνών μαζί με άλλους κατηγορουμένους. Ανέλαβε την ευθύνη της απόπειρας και κατήγγειλε τα βασανιστήρια που είχε υποστεί. Στις 17 Νοεμβρίου 1968 καταδικάστηκε δύο φορές σε θάνατο. Η ποινή δεν εκτελέστηκε: διαμαρτυρίες στο εξωτερικό, διπλωματικές παρεμβάσεις και εκκλήσεις διεθνών προσωπικοτήτων, μεταξύ των οποίων ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Ου Θαντ, άσκησαν ισχυρή πίεση στη χούντα.
Τα βασανιστήρια και το κελί στο Μπογιάτι
Ακολούθησαν χρόνια φυλάκισης, ανακρίσεων, απομόνωσης και βασανιστηρίων στην ΕΣΑ και στις στρατιωτικές φυλακές Μπογιατίου. Ο Παναγούλης επιχείρησε επανειλημμένα να δραπετεύσει. Τον Ιούνιο του 1969 κατόρθωσε να διαφύγει, αλλά συνελήφθη ξανά λίγες ημέρες αργότερα. Η ποίηση έγινε τρόπος αντίστασης και προσωπικής έκφρασης μέσα στις συνθήκες κράτησης.
Η αποφυλάκιση, η Φαλάτσι και η επιστροφή
Αποφυλακίστηκε με τη γενική αμνηστία της 21ης Αυγούστου 1973. Στην Ιταλία συνέχισε τις δημόσιες καταγγελίες εναντίον της δικτατορίας. Η γνωριμία και η σχέση του με την Ιταλίδα δημοσιογράφο και συγγραφέα Οριάνα Φαλάτσι έδωσαν διεθνή δημοσιότητα στη ζωή του. Η Φαλάτσι αφηγήθηκε αργότερα τη σχέση και τη διαδρομή του στο βιβλίο «Ένας άντρας». Μετά την πτώση της χούντας, ο Παναγούλης επέστρεψε στην Ελλάδα στις 13 Αυγούστου 1974, ακριβώς έξι χρόνια μετά την απόπειρα.
Ο βουλευτής που αναζητούσε τα αρχεία της ΕΣΑ
Στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 εξελέγη βουλευτής με την Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις. Αργότερα ανεξαρτητοποιήθηκε. Ασχολήθηκε επίμονα με τις ευθύνες προσώπων που είχαν συνδεθεί με τη δικτατορία και με την αποκάλυψη αρχείων και τεκμηρίων του κατασταλτικού μηχανισμού. Η μεταπολιτευτική του διαδρομή υπήρξε σύντομη, αλλά έντονη.
Πρωτομαγιά 1976: Το μοιραίο τροχαίο
Την 1η Μαΐου 1976 σκοτώθηκε σε τροχαίο στη λεωφόρο Βουλιαγμένης, στον Άγιο Δημήτριο, σε ηλικία μόλις 36 ετών. Οι συνθήκες προκάλεσαν υποψίες και δημόσια συζήτηση, ιδίως λόγω της πολιτικής δράσης του. Ωστόσο οι υποψίες αυτές δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη οργανωμένης δολοφονίας. Η κηδεία του εξελίχθηκε σε μαζικό δημόσιο αποχαιρετισμό.
Η ιστορική παρακαταθήκη
Ο Παναγούλης έμεινε στη συλλογική μνήμη ως αντιστασιακός, πολιτικός και ποιητής. Η ιστορία του συνδέει τη ριψοκίνδυνη ένοπλη αντίσταση, την εμπειρία των βασανιστηρίων και την αγωνία για λογοδοσία μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας. Η δίκη του τον Νοέμβριο του 1968 αποτελεί διαρκή υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο η στρατιωτική δικτατορία αντιμετώπιζε τους αντιπάλους της.
Πηγές και φωτογραφικό αρχείο
Αρχείο ΕΡΤ: ert.gr/ert-arxeio/i-apopeira-panagoyli-kata-toy-diktatora-13-aygoystoy-1968-2/
Μορφωτικό Ίδρυμα ΕΣΗΕΑ: morfotikoesiea.gr/4231-2/
Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων: Χρονολόγιο 1968
Φωτογραφικό αρχείο: alekospanagoulis.gr (ιστορικές φωτογραφίες, με δικαιώματα χρήσης προς έλεγχο)
