Η Τουρκία επιστρέφει σε μια γνώριμη τακτική: δημιουργεί θόρυβο, διαμορφώνει αφήγημα, επιχειρεί να επιβάλει ψυχολογία τετελεσμένων. Αυτή τη φορά, με φόντο τις πληροφορίες ότι ετοιμάζει σχέδιο για ανακήρυξη ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια, ακόμη και σε περιοχές όπου υπάρχουν ελληνικά δικαιώματα και αλληλεπικαλυπτόμενες θαλάσσιες ζώνες.
Ας το πούμε καθαρά: η Τουρκία και πάλι προκαλεί. Και το κάνει με τον τρόπο που γνωρίζει καλά. Όχι απαραίτητα με μια κίνηση που αλλάζει αυτομάτως το διεθνές δίκαιο — γιατί δεν μπορεί να το αλλάξει— αλλά με μια πολιτική κίνηση που επιχειρεί να δημιουργήσει εντυπώσεις. Να εμφανίσει δηλαδή ως «δικαίωμα» κάτι που, στο Αιγαίο, δεν μπορεί να ισχύσει μονομερώς.
Το σχέδιο στην Άγκυρα, σύμφωνα με το οποίο ο Τούρκος πρόεδρος θα μπορεί να κηρύσσει ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια, δεν είναι μια απλή τεχνική ρύθμιση. Είναι πολιτικό μήνυμα. Και το μήνυμα είναι ότι η Τουρκία θέλει να επαναφέρει, με πιο θεσμικό τρόπο, τη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα: το Αιγαίο δεν είναι ανοιχτός ωκεανός.
Η ΑΟΖ μπορεί πράγματι να φτάνει έως τα 200 ναυτικά μίλια. Αυτό όμως είναι ανώτατο όριο. Δεν είναι αυτόματο δικαίωμα. Δεν είναι κουμπί που πατά ένα κράτος και ξαφνικά απλώνει θαλάσσιες ζώνες όπου το βολεύει. Ιδίως όταν απέναντι υπάρχουν ελληνικές ακτές, ελληνικά νησιά, ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.
Στο Αιγαίο οι αποστάσεις είναι μικρές. Οι θαλάσσιες ζώνες επικαλύπτονται σχεδόν παντού. Και ακριβώς γι’ αυτό η οριοθέτηση δεν γίνεται με μονομερείς αποφάσεις, ούτε με εσωτερικούς νόμους, ούτε με χάρτες που εξυπηρετούν πολιτικές φαντασιώσεις. Γίνεται με συμφωνία στη βάση του διεθνούς δικαίου ή, εφόσον υπάρχει κοινή αποδοχή, με παραπομπή σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο.
Η ελληνική αντίδραση κινήθηκε σε αυτή ακριβώς τη γραμμή. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έστειλε το μήνυμα ότι οποιαδήποτε μονομερής ενέργεια που επιχειρεί να επιβάλει τετελεσμένα είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Και αυτή είναι η ουσία. Όχι οι εντυπώσεις. Όχι οι τίτλοι. Όχι οι τουρκικές διαρροές. Η ουσία είναι ότι κανένα κράτος δεν μπορεί να αποφασίζει μόνο του τα όρια εκεί όπου υπάρχουν αντικείμενες ακτές και επικαλυπτόμενα δικαιώματα.
Το κρίσιμο σημείο, βέβαια, είναι τα ελληνικά νησιά. Εκεί βρίσκεται ο πυρήνας της ελληνοτουρκικής διαφοράς. Η Ελλάδα υποστηρίζει και σωστά, ότι τα νησιά έχουν δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες. Η Τουρκία αμφισβητεί την πλήρη επήρειά τους, κυρίως όταν βρίσκονται κοντά στις μικρασιατικές ακτές.
Αλλά άλλο πράγμα η νομική διαφορά και άλλο πράγμα η μονομερής επιβολή.
Η Άγκυρα μπορεί να μην έχει κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να συμπεριφέρεται σαν να μην υπάρχει διεθνές πλαίσιο. Δεν σημαίνει ότι μπορεί να εξαφανίζει τα νησιά από τον χάρτη. Δεν σημαίνει ότι μπορεί να μετατρέπει το Αιγαίο σε θαλάσσιο χώρο τουρκικής αυθαιρεσίας.
Γιατί εδώ ακριβώς βρίσκεται η παγίδα. Η Τουρκία επιχειρεί συχνά να παρουσιάζει τις διεκδικήσεις της ως «λογικές», «δίκαιες» ή «αναγκαίες». Στην πραγματικότητα, όμως, ζητά από την Ελλάδα να αποδεχθεί ότι τα νησιά της έχουν μειωμένα ή σχεδόν ανύπαρκτα δικαιώματα. Και αυτό δεν είναι διαπραγμάτευση. Είναι προσπάθεια ανατροπής του νομικού και γεωγραφικού δεδομένου.
Ας μη μπερδευόμαστε επίσης: άλλο ΑΟΖ και άλλο χωρικά ύδατα. Τα χωρικά ύδατα αφορούν κυριαρχία. Η ΑΟΖ αφορά κυριαρχικά δικαιώματα για φυσικούς πόρους, αλιεία, ενέργεια, έρευνες και εκμετάλλευση. Αλλά ακόμη κι έτσι, δεν είναι ζώνη που χαράσσεται αυθαίρετα. Πολύ περισσότερο σε μια περιοχή όπως το Αιγαίο, όπου η γεωγραφία δεν επιτρέπει μονομερείς «200άρες».
Η Τουρκία, λοιπόν, μπορεί να επιχειρεί να εμφανίσει το θέμα ως εσωτερική της νομοθετική υπόθεση. Δεν είναι. Όταν μια τέτοια κίνηση αγγίζει περιοχές με ελληνικά δικαιώματα, όταν εμπλέκει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, όταν επιχειρεί να δημιουργήσει τετελεσμένα, τότε αφορά άμεσα την Ελλάδα. Και η Ελλάδα οφείλει να απαντά με ψυχραιμία, αλλά και με σαφήνεια. Όχι με υπερβολές. Όχι με κραυγές. Αλλά με καθαρές κόκκινες γραμμές.
Η Τουρκία δεν μπορεί να χαράξει μόνη της ΑΟΖ 200 ναυτικών μιλίων μέσα στο Αιγαίο και να περιμένει ότι αυτό θα γίνει αποδεκτό. Δεν μπορεί να παρακάμπτει τα ελληνικά νησιά. Δεν μπορεί να επικαλείται το διεθνές δίκαιο επιλεκτικά, μόνο όταν τη συμφέρει. Και δεν μπορεί να βαφτίζει «νόμιμο δικαίωμα» μια μονομερή διεκδίκηση που συγκρούεται με την ίδια τη γεωγραφία.
Η πραγματικότητα είναι απλή: στο Αιγαίο η λύση περνά από οριοθέτηση. Όχι από νομοσχέδια στην Άγκυρα. Όχι από χάρτες της «Γαλάζιας Πατρίδας». Όχι από πολιτικές κινήσεις εντυπωσιασμού.
Και αυτό είναι που πρέπει να θυμόμαστε κάθε φορά που η Τουρκία επιχειρεί να ανεβάσει την ένταση. Μπορεί να προκαλεί. Μπορεί να πιέζει. Μπορεί να δοκιμάζει αντοχές. Αλλά δεν μπορεί να μετατρέψει μια μονομερή αξίωση σε διεθνές δίκαιο.
Στο τέλος, η θάλασσα δεν ανήκει σε αυτόν που φωνάζει περισσότερο. Ανήκει σε εκείνον που έχει δίκαιο, επιχειρήματα και σταθερότητα. Και σε αυτή την περίπτωση, η Ελλάδα έχει και τα τρία.
