Η Συνταγματική Αναθεώρηση μετατρέπεται σε ένα από τα κεντρικά πολιτικά πεδία αντιπαράθεσης ανάμεσα σε κυβέρνηση και αντιπολίτευση. Το ΠΑΣΟΚ ετοιμάζεται να παρουσιάσει ολοκληρωμένη πρόταση για την αναθεώρηση 21 άρθρων και τη θέσπιση τεσσάρων νέων, επιχειρώντας να αναδείξει θεσμικές αλλαγές που, κατά τη Χαριλάου Τρικούπη, απαντούν στα ζητήματα διαφάνειας, λογοδοσίας και κράτους δικαίου. Απέναντι, η Νέα Δημοκρατία έχει ήδη καταθέσει το δικό της πλαίσιο, με 30 προτεινόμενες συνταγματικές παρεμβάσεις.
Στο ΠΑΣΟΚ, η συζήτηση για το Σύνταγμα δεν παρουσιάζεται ως μια τεχνική θεσμική διαδικασία, αλλά ως πολιτική απάντηση σε όσα η Χαριλάου Τρικούπη θεωρεί βαθιά προβλήματα λειτουργίας του κράτους. Ο Νίκος Ανδρουλάκης αναμένεται να δώσει έμφαση στη διαφάνεια, στην αξιοκρατία, στην ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και κυρίως στη δημιουργία θεσμικών αντιβάρων απέναντι στην υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο Μέγαρο Μαξίμου.
Η πρόταση του ΠΑΣΟΚ κινείται, σύμφωνα με το πλαίσιο που έχει διαμορφωθεί, σε τρεις βασικούς πυλώνες: δικαιώματα που ανταποκρίνονται στη σημερινή εποχή, θεσμοί με περισσότερη διαφάνεια και λογοδοσία, καθώς και αλλαγές στην ίδια τη διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στο άρθρο 86 για την ευθύνη υπουργών, όπου το ΠΑΣΟΚ εισηγείται ουσιαστική αποπολιτικοποίηση της διαδικασίας, με απομάκρυνση της Βουλής από το στάδιο της δίωξης και ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας σε ειδικό συμβούλιο.
Κεντρική θέση κατέχει και το άρθρο 90 για την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Το ΠΑΣΟΚ προτείνει να σταματήσει η κυβερνητική κηδεμονία, όπως τη χαρακτηρίζει, μέσω ειδικής μεικτής επιτροπής 19 μελών, στην οποία θα συμμετέχουν εκπρόσωποι της Βουλής, δικαστικοί λειτουργοί και μέλη της νομικής κοινότητας. Παράλληλα, προβλέπεται τετραετής απαγόρευση ανάληψης δημόσιων θέσεων ευθύνης από αφυπηρετήσαντες δικαστικούς λειτουργούς.
Στις προτάσεις της Χαριλάου Τρικούπη περιλαμβάνονται επίσης η συνταγματική κατοχύρωση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, η οποία θα έχει ρόλο στον έλεγχο των οικονομικών κομμάτων, εκλογικών δαπανών και δηλώσεων περιουσιακής κατάστασης βουλευτών, καθώς και αλλαγή στο άρθρο 110 ώστε η αυξημένη πλειοψηφία των 3/5 να απαιτείται στη δεύτερη, αναθεωρητική Βουλή.
Στο πεδίο της Παιδείας, το ΠΑΣΟΚ αποδέχεται τη συζήτηση για τα μη κρατικά πανεπιστήμια, αλλά με ρητή συνταγματική κατοχύρωση του μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα τους. Στο κοινωνικό πεδίο, προτείνει συνταγματική κατοχύρωση του Εθνικού Συστήματος Υγείας και υποχρέωση του κράτους να μεριμνά για επαρκή και προσιτή κατοικία, με έμφαση και σε προγράμματα κοινωνικής κατοικίας.
Τι έχει ήδη προτείνει η Νέα Δημοκρατία
Η Νέα Δημοκρατία έχει παρουσιάσει πρόταση για 30 συνταγματικές διατάξεις, οι οποίες, σύμφωνα με το κείμενο που διανεμήθηκε στην Κοινοβουλευτική Ομάδα, αποτελούν βάση περαιτέρω συζήτησης για τη Συνταγματική Αναθεώρηση. Το κυβερνητικό πλαίσιο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε Παιδεία, τεχνητή νοημοσύνη, περιβάλλον, εκλογικό σύστημα, ευθύνη υπουργών, Δημόσιο και ανεξάρτητες αρχές.
Στο άρθρο 16, η ΝΔ προτείνει δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης και από μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια, με πλήρη αυτοδιοίκηση, εποπτεία ανεξάρτητης αρχής και όρο τη διασφάλιση υψηλού επιπέδου σπουδών. Στην ίδια ενότητα προτείνεται αύξηση της υποχρεωτικής φοίτησης από 9 σε 11 έτη, καθώς και κρατική μέριμνα για την ελληνική γλώσσα και την ελληνική σημαία.
Για το άρθρο 86, η ΝΔ προτείνει αλλαγές στην ποινική ευθύνη υπουργών: κατάργηση του «αμελλητί» και της αρμοδιότητας της Βουλής για προκαταρκτική εξέταση, προκαταρκτική εξέταση από Εισαγγελέα Εφετών, πρόταση άσκησης δίωξης από Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και τελική απόφαση της Βουλής με απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών και ονομαστική ψηφοφορία.
Η κυβερνητική πρόταση περιλαμβάνει ακόμη μία εξαετή θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, επέκταση της επιστολικής ψήφου και για εκλογείς εντός Επικράτειας, καθώς και αλλαγές στο εκλογικό σύστημα με στόχο, όπως αναφέρεται, την εύλογη αναλογικότητα και την κυβερνησιμότητα. Προτείνεται επίσης να πέσει το όριο του εκλέγεσθαι στα 21 έτη.
Στο άρθρο 103 για το Δημόσιο, η ΝΔ εισηγείται επανακαθορισμό της έννοιας της μονιμότητας, καθολική αξιολόγηση δημοσίων υπαλλήλων, επιβραβεύσεις αλλά και ποινές που μπορούν να φτάνουν έως την οριστική παύση, ύστερα από απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου. Η αξιολόγηση, σύμφωνα με την πρόταση, θα μπορεί να γίνεται και από υφισταμένους προς προϊσταμένους, αλλά και από πολίτες.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στην τεχνητή νοημοσύνη, με πρόταση προσθήκης στο άρθρο 5 ή δημιουργίας νέου άρθρου, ώστε να προβλέπεται ότι η AI πρέπει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας. Στο άρθρο 24, η ΝΔ προτείνει συνταγματική πρόβλεψη για την κλιματική αλλαγή, τη διαχείριση υδάτινων πόρων, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, το περιβαλλοντικό ισοζύγιο και την προστασία των ζώων.
Η πολιτική σύγκρουση, επομένως, δεν αφορά μόνο το ποια άρθρα θα ανοίξουν. Αφορά κυρίως το ποιος θα ορίσει το νόημα της αναθεώρησης: η κυβέρνηση, που μιλά για εκσυγχρονισμό και λειτουργικότητα του κράτους, ή το ΠΑΣΟΚ, που επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση στο πεδίο της λογοδοσίας, της ανεξαρτησίας των θεσμών και των εγγυήσεων απέναντι στην εκτελεστική εξουσία. Και κάπως έτσι, το Σύνταγμα επιστρέφει στο κέντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης — όχι ως νομικό κείμενο μόνο, αλλά ως καθρέφτης του τρόπου με τον οποίο κάθε πολιτική δύναμη αντιλαμβάνεται την ίδια τη Δημοκρατία.
